Nieuwe regels voor mantelzorg- en familiewoningen vanaf 1 januari 2027: pas uw Vergunningcheck aan
Vanaf 1 januari 2027 gelden naar verwachting nieuwe regels voor mantelzorg- en familiewoningen. Dit heeft gevolgen voor de Vergunningcheck in het Omgevingsloket. Het is belangrijk dat gemeenten de toepasbare regels voor de Vergunningcheck aanpassen. Anders verwijst de Vergunningcheck initiatiefnemers onterecht naar een vergunningaanvraag.
Voor wie belangrijk
Werkt u als regelanalist voor een gemeente of bent u leverancier van regelbeheersoftware? Of behandelt u aanvragen uit het Omgevingsloket voor de ruimtelijke bouwactiviteit bij een gemeente of omgevingsdienst? Dan is de onderstaande informatie belangrijk voor u.
Nieuwe regels voor mantelzorg- en familiewoningen
Over de wetswijziging
Naar verwachting treedt op 1 januari 2027 het Besluit versterking regie volkshuisvesting in werking. Dit besluit wijzigt onder andere regels in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) voor mantelzorg- en familiewoningen.
Op grond van de regels van de bruidsschat Klik hier voor uitleg over dit begrip (opent als uitklapper) in het omgevingsplan zijn mantelzorgwoningen onder voorwaarden nu al vergunningvrij. Het besluit regelt deze vergunningvrijstelling landelijk in het Bbl, breidt deze uit naar familiewoningen en wijzigt enkele voorwaarden. Daardoor zijn de bouw en het gebruik van een mantelzorgwoning of een familiewoning op een achtererf vanaf 1 januari 2027 onder voorwaarden landelijk vergunningvrij.
Het besluit is onderdeel van de Wet versterking regie volkshuisvesting (Wvrv), die op 1 juli 2026 gedeeltelijk in werking is getreden. Meer over deze wetswijziging leest u op Wet versterking regie volkshuisvesting (Wvrv) en Omgevingswet. Het besluit is nog niet vastgesteld; dit wordt naar verwachting eind december gepubliceerd. De ontwerpversie is in juli 2026 naar de Raad van State gestuurd: Documenten bij Besluit versterking regie volkshuisvesting | Overheid.nl.
Waarom gemeenten de Vergunningcheck aanpassen
De verandering voor mantelzorg- en familiewoningen heeft gevolgen voor de Vergunningcheck in het Omgevingsloket. Hoewel het gaat om een wijziging in rijksregels in het Bbl, verwerken gemeenten deze verandering in de toepasbare regels voor de Vergunningcheck.
Dat zit zo: de juridische regels voor de ruimtelijke bouwactiviteit staan zowel in het Bbl als in het omgevingsplan van de gemeente. Vanwege de sterke samenhang tussen deze regels is bij de invoering van de Omgevingswet afgesproken om de toepasbare regels voor deze activiteit te combineren. In overleg tussen het Rijk en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) zijn de regels in het Bbl verwerkt in de toepasbare regels van de gemeente. Daarmee zijn gemeenten verantwoordelijk voor het beheer van de toepasbare regels voor de ruimtelijke bouwactiviteit in het Bbl.
Meer hierover leest u op Toepasbare regels beheren voor de ruimtelijke bouwactiviteit in het Omgevingsloket en op de website van de VNG in Afspraken beheer toepasbare regels bruidsschat en Bbl-checks.
Zo verwerkt u de nieuwe regels als gemeente
Als gemeente verwerkt u de nieuwe regels in de toepasbare regels voor de activiteit ‘Bijbehorend bouwwerk of een uitbreiding daarvan bouwen, in stand houden of gebruiken’. Deze activiteit valt onder de ruimtelijke bouwactiviteit ‘Bouwactiviteit (omgevingsplan)’.
U hoeft de nieuwe regels alleen te verwerken in de toepasbare regels voor de Vergunningcheck. De wijziging heeft geen gevolgen voor de vergunningaanvraag.
Hulp bij het aanpassen
Om gemeenten hierbij te ondersteunen stelt het Rijk binnenkort de onderstaande hulpmiddelen beschikbaar:
- Ontwerpdocumentatie: de wetswijziging is verwerkt in het ontwerpdocument voor de Vergunningcheck voor bijbehorend bouwwerk bouwen. Het gaat om het ontwerpdocument dat hoort bij de toepasbare regels bij de bruidsschat voor het omgevingsplan. Ook de bekende verbeterpunten voor bijbehorend bouwwerk bouwen zijn verwerkt in het ontwerpdocument.
- Instructie: naast de ontwerpdocumentatie is er een werkinstructie gemaakt voor gemeenten. Hierin zijn de wijzigingen verder uitgewerkt, met daarbij achtergrondinformatie en aandachtspunten voor het aanpassen van de toepasbare regels.
- Voorbeeldbestanden: verder komt er een voorbeeldbestand beschikbaar met de gewijzigde toepasbare regels bij een gemeente. Hierin zijn ook de bekende verbeterpunten verwerkt. Mogelijk volgen later ook voorbeeldbestanden bij andere gemeenten, met andere softwarepakketten. Gemeenten kunnen het bestand downloaden van deze site of exporteren vanaf de pre-productieomgeving van het Digitaal Stelsel Omgevingsloket (DSO) via de Registratie toepasbare regels (RTR).
Voorbeeldbestanden: om rekening mee te houden
Gebruikt u de voorbeeldbestanden? Controleer dan of uw gemeente aanpassingen heeft gedaan in de toepasbare regels voor de activiteit ‘Bijbehorend bouwwerk of een uitbreiding daarvan bouwen, in stand houden of gebruiken’. En welke versie van de bruidsschat u gebruikt.
Het Rijk heeft in juli 2023 de definitieve versie van de toepasbare regels voor de bruidsschat opgeleverd op de productieomgeving van het DSO. Sommige softwareleveranciers hebben daarna een aangepaste versie beschikbaar gesteld. Werkt u met een aangepaste versie en importeert u het voorbeeldbestand van het Rijk? Dan kunnen de toepasbare regels daarna mogelijk afwijken.
- Geen aanpassingen gedaan of alleen verbeterpunten bruidsschat verwerkt:
- Bruidsschat Rijk: werkt u met de bruidsschat zoals deze is opgeleverd door het Rijk? En heeft u geen aanpassingen gedaan of alleen de verbeterpunten van de bruidsschat verwerkt? Dan kunt u uw toepasbare regels vervangen door een voorbeeldbestand. De bekende verbeterpunten zijn hierin ook verwerkt.
- Bruidsschat leverancier: werkt u met de bruidsschat die is aangepast door uw leverancier? En heeft u geen aanpassingen gedaan of alleen de verbeterpunten verwerkt? Bepaal dan of uw toepasbare regels wilt vervangen door een voorbeeldbestand.
- Inhoudelijke aanpassingen gedaan: heeft u inhoudelijke aanpassingen gedaan? Verwerk dan zelf de aanpassingen voor de nieuwe regels in uw toepasbare regels met behulp van de ontwerpdocumentatie en de instructie.
Toelichting in netwerksessie VNG op 18 november
Op woensdag 18 november 2026 licht het Rijk deze wijziging verder toe in een digitale netwerksessie van de VNG. De sessie is van 12.30 tot 14.00 uur. Meer informatie over de sessie en het aanmelden vindt u via de website van de VNG: VTH Netwerksessie: Gevolgen nieuwe regels voor mantelzorg- en familiewoningen.
Meer informatie
Bruidsschat omgevingsplan
De 'bruidsschat omgevingsplan' bestaat uit regels die door het Rijk als onderdeel van het Invoeringsbesluit Omgevingswet automatisch zijn toegevoegd aan het tijdelijk deel van het omgevingsplan van alle gemeenten. Tijdens de overgangsfase (tot eind 2031) gelden de regels van de bruidsschat, zolang de gemeente nog geen eigen regels heeft gesteld. De gemeente kan de regels van de bruidsschat omgevingsplan wijzigen. De actuele regels van het omgevingsplan raadpleegt u in het onderdeel 'Regels op de kaart' van het Omgevingsloket.