Gids Gezonde Leefomgeving: doorgeefluik van wetenschap naar gemeentepraktijk

Kijk eens naar buiten. Voldoet uw uitzicht aan de vuistregel 3-30-300 voor groen? Deze regel zegt dat je minimaal uitzicht moet hebben op 3 bomen, dat de buurt een bladerdek heeft van 30 procent (wat in hete zomers zorgt voor schaduw op wandel- en fietsroutes en op zit- en speelplekken) en dat de afstand tot een groter groengebied, zoals een park, maximaal 300 meter is.

Er is veel onderzoek gedaan naar hoe de leefomgeving de gezondheid positief of juist negatief beïnvloedt. In een beweegvriendelijke, groene en rustige leefomgeving met ontmoetingskansen en voorzieningen als een trapveldje of sporthal, leven mensen langer. Soms verschilt die levensverwachting zelfs sterk per wijk. Maar hoe versterk je de samenwerking tussen gemeentelijke ambtenaren die verantwoordelijk zijn voor Ruimtelijke ordening en volkshuisvesting en Openbare orde en veiligheid, met Zorg en welzijn? Daarvoor ontwikkelden het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en Rijkswaterstaat de Gids Gezonde Leefomgeving. Deze biedt aanknopingspunten als Handvatten Ontmoeten en een Toolbox met vertrekpunten, praktijkvoorbeelden en instrumenten.

Karin Alberts werkt sinds 2023 bij het RIVM als projectleider Informatie- en Kennispunt Gezonde Leefomgeving. Ze heeft ruim 30 jaar ervaring bij gemeenten. 'Ik heb het milieubeleid sinds de jaren negentig zien ontwikkelen van sectorale regelgeving voor lucht, geluid en dergelijke, naar meer externe integratie en focus op duurzame ontwikkeling', vertelt ze. 'Een gezonde leefomgeving vergt domeinoverstijgende samenwerking en niet alleen tussen afdelingen binnen het gemeentehuis. Maar ook met GGD'en, bewoners en bijvoorbeeld woningbouwverenigingen. De gezonde fysieke leefomgeving is daarin de ontbrekende schakel. Toen deze functie vrijkwam, hoefde ik niet lang na te denken: dit is mijn kans om het thema op landelijke schaal verder te brengen.'

Gemeenten vinden het onderwerp gezondheid erg belangrijk, maar worstelen met vragen, constateert Alberts. 'Waar begin je? Welke kennis is er? En welke kennis ontbreekt nog? Soms is die kennis er wel, maar lukt het politiek-bestuurlijk niet. Bijvoorbeeld omdat een wethouder niet mee wil. Het is een mooi, belangrijk, maar toch ook lastig onderwerp. Dat lastige zit 'm er met name in dat gemeenten het moeilijk vinden gezondheid de prioriteit te geven die het verdient.' De ruimte is beperkt, gemeentelijke afdelingen werken nog te veel op eilandjes en andere onderwerpen schreeuwen ook om aandacht. 'Betrokken professionals hebben vaak verschillende achtergronden met andere perspectieven, drijfveren, werkwijzen, middelen en een eigen taal', stelt ze vast. 'Hoe vind je elkaar, hoe leer je elkaar begrijpen? De Handreiking samen werken aan een gezonde leefomgeving biedt handvatten rondom vijf thema's om dit succesvol vorm te geven en het gesprek hierover tussen verschillende domeinen op gang te brengen. Bij deze handreiking hoort een set vragen, die helpt om op een laagdrempelige, gestructureerde manier het gesprek over samenwerking te starten en voort te zetten.'

Kim van Wijk, sinds 2021 actief betrokken bij de Gids Gezonde Leefomgeving en inmiddels coördinator van de website bij het RIVM, herkent het probleem dat gemeenten houvast missen. 'Voor gezondheid hebben we nog weinig harde waarden,' legt ze uit. 'Bij geluid of luchtkwaliteit kun je schermen met wettelijke normen. Gezondheid is veel breder en complexer.'

Een adviseur moet voortdurend belangen afwegen. 'Kosten zijn vaker spelbreker, of vertroebelen discussies omdat groen niet alleen geld kost maar ook geld opbrengt', meent Van Wijk. 'De Samenwerken-pagina van de Gids Gezonde Leefomgeving bevat meerdere praktijkverhalen over slim samenwerken aan financiering.' Huizen in een groene straat met volwassen bomen zijn gemiddeld 7% meer waard dan woningen in een boomloze omgeving, blijkt uit onderzoek.

Van Wijk wil kennis uit dit en ander onderzoek vertalen naar toepasbare handvatten. 'Het is mijn missie dat gemeenten met onze informatie echt stappen kunnen zetten.' Ze noemt als een recent voorbeeld hiervan de Basisset Indicatoren Gezonde Leefomgeving, ontwikkeld door RIVM en TNO en vertaald in de applicatie Gebiedscheck. 'Veel gemeenten zaten met de vraag hoe je gezondheid breed monitort. Nu hebben we een tool die gegevens uit verschillende bronnen combineert, gemeenten een nulmeting biedt en ze helpt gezondheidsthema's te volgen.' 'We koppelen wetenschappelijke inzichten aan praktijkverhalen', voegt Alberts eraan toe. 'Dat helpt te laten zien hoe je een onderwerp concreet kunt aanvliegen. En naar aanleiding van die praktijkverhalen kunnen gemeenten contact met elkaar opnemen.'

Het Netwerk Maak Ruimte voor Gezondheid is een belangrijk onderdeel van de Gids Gezonde Leefomgeving. Ingrid Walda, adviseur lucht­kwaliteit en gezonde leefomgeving bij Rijkswaterstaat, maakt deel uit van het coördinerende team. Ze benadrukt dat het contact met de doelgroep cruciaal is. 'We organiseren webinars, fysieke bijeenkomsten en hebben een klankbordgroep met deskundigen van gemeenten, provincies, adviesbureaus en GGD'en. Door goed in contact te blijven met de gebruikers van de website, leren we wat werkt en waar behoefte aan is. Dat van elkaar leren, dat staat ook voorop bij de bijeenkomsten van Maak Ruimte voor Gezondheid. Ook die bereiden we voor met mensen uit het werkveld, zodat we kunnen inspelen op wat er leeft in het land.'

De komende tijd staan nieuwe producten op stapel of zijn al opgeleverd, waaronder een wijkscan, kennisclips en de leermodule Verbreed je kennis met de cursus Gezonde Leefomgeving. 'Vanuit het programma Gezonde Leefomgeving (PGLO), dat in opdracht van het ministerie van VWS is uitgevoerd, zijn veel producten ontwikkeld die een plek vinden binnen de Gids', zegt Alberts. Zojuist is de kennisbundelgezondeleefomgeving van ZonMw beschikbaar gekomen. Hierin zijn de opbrengsten te vinden van meer dan 50 heel verschillende projecten met uiteindelijk allemaal dezelfde vraag: hoe neem je gezondheid mee bij inrichting en beheer van de fysieke leefomgeving? 'Gemeenten hebben behoefte aan duidelijke kaders', zegt Alberts. 'Daar blijven wij de doelgroep van voorzien. En blijven wij bij de ministeries op wijzen.'

Teamfoto van het team Gids Gezonde Leefomgeving. Van links naar rechts, boven: Karin Alberts (RIVM), Maciek Strak (RIVM), Yvette Nason (RWS), Brigit Staatsen (RIVM). Beneden: Kim van Wijk (RIVM), Ingrid Walda (RWS), Kevin Pulles (RIVM). Niet op de foto: Arjan Pronk en Bianca Wernecke (RWS), Veronique Doorn en Milou van Muijden (RIVM).

• Openingsbeeld en beeld van de skatebaan in het lichtgroene kader: Spoorzone Tilburg. Rijksbeeldbank, ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Directie Communicatie. Rechtenvrij te gebruiken door de Rijksoverheid. Fotograaf: Tineke Dijkstra.
• Beeld van het team Gids Gezonde Leefomgeving: Fotograaf Wijgert-Jan van As.