Webinar Gebouwautomatiserings- en controlesystemen (GACS)

Beeldtekst: We gaan zo beginnen.

Intro animatie met het logo van Informatiepunt Leefomgeving.

Er zitten vijf mensen aan een tafel, een host en vier gasten.

Spreker: Herman Jan Wijnants, RWS

Herman Jan: "Welkom bij dit webinar over GACS. Deze webinar wordt gepresenteerd
vanuit IPLO en Rijkswaterstaat. En dit is een webinar in de reeks van technische en algemene webinars die Rijkswaterstaat opneemt om bevoegd gezag te ondersteunen bij hun energiebesparingsplicht en de uitvoering daarvan. Ik heb hier drie mensen aan tafel. Een vierde persoon komt nog. Ik introduceer alvast degenen hier aan tafel. We starten het gesprek alvast.
Ik begin met jou, Wouter. Wil jij je voorstellen?"

Spreker: Wouter Wienk, RVO

Wouter: "Ik ben Wouter Wienk en werk bij RVO. Ik houd me bezig met de implementatie van
de Europese regelgeving, zoals de GACS."

Herman Jan: "Dank je. Dennis?"

Spreker: Dennis Verschoor, AYYA

Dennis: "Ik ben Dennis Verschoor en zelfstandig adviseur. Ik ben medeverantwoordelijk in de cen-technische commissie voor de GACS-standaard. Daarom zit ik hier aan tafel."

Herman Jan: "Dank je. Rob?"

Spreker: Rob Mulder, ODNZKG

Rob: "Ik ben Rob Mulder, energieadviseur bij de Omgevingsdienst Noordzeekanaal gebied. Ik ondersteun onze toezichthouders bij toezicht op GACS."

Herman Jan: "Dank. Helaas is Frank Klinkenberg verhinderd. Die had problemen met openbaar vervoer. We hopen dat hij gedurende de uitzending binnenkomt. Dat merken we vanzelf.
Mijn naam is Herman Jan Wijnants. Ik ben de host voor dit komende uur waar we het over de GACS zullen hebben. Voordat we een poll uitvoeren, wil ik de mensen aangeven dat zij vragen kunnen stellen aan IPLO. Er zitten mensen van de verschillende organisaties in de green room. Die behandelen de vragen en bekijken of een vraag interessant is om in dit webinar te bespreken. Die krijg ik hier op mijn scherm. Dan kunnen wij hier aan tafel de vragen bespreken en beantwoorden. Kom vooral door met de vragen.
Ondertussen gaan wij een poll uitvoeren. De poll gaat over wat een GACS precies is. Daar zijn vier antwoorden op. Een systeem, een activiteit, een eisenpakket, of is het juist een combinatie van het bovenstaande? Ik ga alvast kijken of er antwoorden binnenkomen. Dennis, mag ik jou ondertussen vragen... Rob, wat er verandert aan het toezicht
ten gevolge van de GACS-invoering?"

Rob: "Wat er precies gaat veranderen, is nog niet duidelijk, omdat heel veel bevoegde gezagen nog niet daadwerkelijk zijn begonnen met het uitvoeren van toezicht. Het is wel een uitdaging, want we gaan geen kast zien en we gaan geen apparaat zien. Voor 90% is het een techniek die in de GACS wordt verwerkt. Ik denk dat het de uitdaging wordt om alle punten bij elkaar te krijgen en beoordelen of het een GACS is en of het voldoet."

Herman Jan: "Helder. Ik probeer ondertussen te kijken wat er binnenkomt. Er zijn ongeveer vijf mensen die al een aardig beeld hebben. Dennis… Jij hebt een mooie sheet gemaakt waarin je het een en ander hebt gevisualiseerd. Kan je het toelichten?"

Dennis: "Een GACS is een term die gaat over GBS. Een GBS moet voldoen aan de GACS-eisen, omdat er in een GBS, een gebouw-beheersysteem, in het midden meer zit dan alleen energie-efficiëntie. Het gebouwbeheersysteem stuurt de installaties eronder aan, dus temperatuur, ventilatie, tapwater en metering."

Herman Jan: "Frank komt binnen. Misschien horen mensen wat op de achtergrond, dat is Frank. Dat is goed nieuws. Ga door."

Dennis: "Je ziet dat de markt nu bezig is om die gebouwbeheersystemen te scannen aan de hand van de standaard. Dat is het proces bovenin, dat je de conditie weet van dat systeem en dat je eventuele wijzigingen kan doorvoeren, maar vervolgens je daarna de prestaties gaat monitoren en daarop gaat bijsturen. Dat is het stuk energiemanagement en daar is het om te doen."

Herman Jan: "Goed om te weten. Wat je aangaf is het energiemanagement, het interpreteren van cijfers en grafieken en daar vervolgens op acteren. Dat is waar je uiteindelijk de actie uit gaat krijgen waar je als bedrijf mee aan de gang kan gaan."

Dennis: "De GACS-eisen zijn een middel om het GBS zo energiezuinig mogelijk te laten werken. Het kunnen laten werken is een voortdurend terugkerende taak die een gebouweigenaar moet oppakken."

Herman Jan: "Rob, vul maar aan."

Rob: "Dat is waar we uiteindelijk hopen te komen. Niet alleen het systeem hebben, maar ook dat je naar die energiebesparing toe gaat. Dat is uiteindelijk het doel in Nederland."

Herman Jan: "Dat doel zullen we misschien wat sneller bereiken nu de energieprijzen meehelpen."

Dennis: "Dat altijd."

Herman Jan: "Als mensen het in de portemonnee voelen is dat een hele goede incentive."

Dennis: "Een mooie aanvulling is het verwerken van de efficiëntie van de GACS-eisen. In een gebouwbeheersysteem levert het altijd een besparing op. Daar zit een incentive en motivatie voor eigenaren en beheerders om echt aan de gang te gaan. Dat helpt bij deze wetgeving heel erg, waar er bij andere wetgevingen niet direct een terugverdientijd lijkt te zijn. Dat vind ik een groot voordeel aan deze wetgeving."

Herman Jan: "Inmiddels is Frank gearriveerd, heel fijn. Frank, ga zitten. Land even, want je hebt een hele reis achter de rug."

Frank: "Klopt, maar dat komt goed."

Herman Jan: "Fijn dat je er bent. Misschien goed dat je je kort voorstelt."

Spreker: Frank Klinckenberg, BZK

Frank: "Ik ben Frank Klinckenberg en werk bij het ministerie van BZK voor de minister van VRO. Ik houd me bezig met energieprestatie-regelgeving, waaronder de GACS-regelgeving."

Herman Jan: "Helder. Dank je. We waren al begonnen. We hebben de poll al gehad."

Frank: "Kijk."

Herman Jan: "Een vijfde van de mensen had een redelijk idee wat de GACS is. Ik wil voorstellen
om te starten met jouw presentatie. Wat zijn de eisen die je ten aanzien van het GACS wilt stellen? Je moet er nog inkomen."

Frank: "Ik pak hem op. Bouwautomatisering en controlesystemen is een verplichting die uit de Europese regelgeving komt. We hebben het allang. Er stond een derde versie van EPBD die in 2018 in Europa aangenomen is. Dat is een aantal jaar geleden. Er is twee jaar geleden een aanscherping geweest, waarbij we die eisen bijstelden op Europees niveau. Dat vertalen we door naar Nederland en dat komt in de Nederlandse regelgeving. Eerst in het Bouwbesluit en inmiddels in het Bbl, Besluit bouwwerken leefomgeving. Erin staat waar een gebouw aan moet voldoen. De eerste set eisen begon op 1 januari 2026. Die wordt binnenkort een beetje bijgesteld, niet heel veel. Wat er bijkwam, is dat vanaf 1 januari 2030 kleinere gebouwen aan een GACS moeten voldoen en er een moeten hebben."

Herman Jan: "Precies. Een van de onderdelen is de energieanalyse. Kun je daar iets over zeggen?"

Frank: "GACS is geen kastje, maar een samenstel van meet- en regeltechniek in gebouwen. Die moet een aantal dingen kunnen. Dat is in de Europese en Nederlandse regelgeving omschreven. Het moet energieverbruik bijhouden, analyseren en bijsturing mogelijk maken. Het moet efficiency van een gebouw kunnen bekijken en vergelijken. Het moet zorgen dat tussen technische bouwsystemen, zo heet dat officieel, de verwarmings-, koelings- en ventilatiesystemen, communicatie mogelijk is, zodat ze kunnen samenwerken. Een nieuw stukje is het monitoren van het binnenklimaat. Dat kwam erbij."

Herman Jan: "Hier zien we de uitwerking van die technische eisen. Kan je daar kort op ingaan?"

Frank: "De uitwerking komen we zo op. Dit is de indeling van wat we in zo'n regelgeving hebben. We krijgen drie categorieën gebouwen. We kijken naar grote utiliteitsgebouwen. Dat zijn gebouwen waarbij de verwarmings- en koelingsopwekkers een vermogen van 290 kilowatt of meer hebben. Dan kijken we naar middelgrote gebouwen. Dat is alles waarbij de verwarmings- en koelingsopwekkers een vermogen van 70 kilowatt of meer hebben. Dan kijken we naar woningen en kleine utiliteiten. Om je een idee te geven, een verwarmings- of koelingsysteem vanaf 70 kilowatt vind je in een gebouw met een oppervlak van meestal 500 tot 750 vierkante meter. De grens bij 290 kilowatt is minder scherp daar het sterk van het gebouwtype afhangt. Het begint bij 1500 vierkante meter en eindigt bij 5000 vierkante meter. Daarboven is alles bijna zeker met een groter verwarmings- en koelingsysteem. Het wetgevingsproces loopt nog, dus er kunnen wijzigingen komen. We zijn er wel ver mee."

Herman Jan: "Je zegt dat het nog voorlopig is."

Frank: "Het is nog niet gepubliceerd."

Herman Jan: "Precies. Het is nog niet vastgelegd. Dan wilden we nog ingaan op utiliteit."

Frank: "Ja, dat heeft een speciale reden, want we hebben de eisen en regelgeving al even. Wat je net liet zien, staat al een poos in onze regelgeving. Dat blijkt in de praktijk best lastig om uit te voeren, omdat het lastig is te bedenken wat een samenwerking tussen installaties is, wat een energieanalyse is en wat continu monitoring is. Daarbij hadden we altijd een verwijzing naar een Europese norm die nu herzien is. Voor degenen die hier vaker mee bezig zijn en het spellen, het is de NEN-EN-ISO 52.120. Ik had hem bijna fout. Daar staat een klasse-indeling voor GACS in. Wat we gedaan hebben om tegemoet te komen aan de vragen uit de markt wat het betekent, of we in de omgevingsregeling gaan opschrijven welke klassen daarbij horen en welke uitzonderingen er zijn. Op het scherm zien jullie een uitwerking. Klasse B bij nieuwbouw, bij het energie-analysecomponent klasse A en bij de bestaande bouw klasse C met wat uitzonderingen."

Herman Jan: "Voor woningen heb je iets vergelijkbaars."

Frank: "Ja. We hebben naar de Europese norm gekeken, gekeken naar welke systemen je tegenkomt in woningen en wat voor eisen er zijn op grond van andere wetgevingen. Een thermostaat hoort in de woning te zitten. Radiatorkranen zijn allang verplicht,dus die hoef je niet weer voor te schrijven. Wat bij woningen overblijft is het energie-analysecomponent en de mogelijkheid om te reageren op netsignalen. Denk aan netcongestie-signalen. Die zijn er nog niet, maar we willen de mogelijkheid inbouwen om te reageren zo gauw dat kan. Het moet vanuit Europese regelgeving, maar is iets wat goed past bij onze netcongestie-aanpak."

Herman Jan: "Ja, het ontlasten op de drukke periodes, het dempen van de pieken."

Frank: "Als je met een slimme meter of aansturing van een warmtepomp wilt werken, moet er communicatie mogelijk zijn. In een nieuwe woning wordt het verplicht om loze leidingen te leggen tussen de meterkast en de opwekkers. Het kan de warmtepomp zijn en ook de PV-panelen komen aan bod. Daar moet een kabeltje tussen kunnen."

Herman Jan: "Tenslotte heb je een mooi overzicht gemaakt van hoe de wetgeving en het tijdspad eruit ziet. Kun je daarover iets zeggen?"

Frank: "Dit is een pad wat begint op 1 januari 2026. Toen waren de eisen actief voor grote utiliteitsgebouwen met een opwekkend vermogen van 290 kilowatt of meer. Daar komt een kleine wijziging. De omschrijving in de omgevingsregeling geldt voor grote gebouwen vanaf 29 mei dit jaar. Op 1 januari 2030 wordt die actief voor middelgrote utiliteitsgebouwen met een vermogen vanaf 70 kilowatt. Voor nieuwe woningen begint dat op 29 mei dit jaar, ervan uitgaande dat alles op tijd vastgesteld wordt. Dat gaat om een kleine aanpassing in het Besluit bouwwerken leefomgeving en de uitwerking van de omgevingsregeling. Beide worden actief op 29 mei dit jaar."

Herman Jan: "Dan is dat beeld compleet en er loopt nog een internetconsultatie."

Frank: "Dat is inmiddels afgerond, maar de reacties moeten nog verwerkt worden. Die verwerking is gaande."

Herman Jan: "Ja. Dat voor wat betreft de wetgeving en het traject daarvoor. Dan wil ik doorgaan met de vragen ten aanzien van het bedrijfsleven. Het bedrijfsleven staat aan de lat om dit te gaan uitvoeren. Wat maakt het ingewikkeld voor het bedrijfsleven of is het juist eenvoudig te doen? Wat kan je daarvan zeggen, Dennis?

Dennis: "Voor het bedrijfsleven is het ingewikkeld door een gebrek aan kennis. Dat is gedeeltelijk iets wat we kunnen oplossen. Aan de andere kant is het vooral interpretatie van de standaard. Daar zit vaak een vraag voor specifieke technische situaties. Dan zoekt men hoe aan de norm voldaan moet worden. Als de norm zegt dat ik mijn zonwering automatisch moet sturen, moet ik dan mijn zonnescherm vervangen? Dat zijn terechte vragen. We proberen om die interpretatie zo makkelijk mogelijk te maken door te zeggen waar je niet meer weet welke technische oplossing je moet kiezen, kies voor de oplossing die de meeste energie bespaart.Het doel blijft om energie te besparen in het pand. Dat is vaak de grootste uitdaging die er leeft. Hoe interpreteer ik de norm op mijn gebouw? Ik ben lid van de TVVL. Daar zijn we bezig om een cursus op te zetten die mensen kan helpen om een gebouw te controleren op basis van GACS en een tool erbij te leveren waarbij we kunnen zeggen of het eenvoudiger is om die informatie van zo'n GBS te toetsen aan die GACS-eisen en een rapport achterlaten bij die eigenaar/beheerder. Dat maakt het voor bevoegd gezag makkelijk om de controle te doen of er een GBS is wat voldoet aan de GACS-eisen."

Herman Jan: "Misschien een bruggetje naar jou, Rob. Hoe zie je of een GACS aanwezig is en hoe houd je daar toezicht op?"

Rob: "Het was makkelijk geweest als we een certificaat konden krijgen. Soms zullen die aanwezig zijn, dus dat er een bedrijf heeft gezegd dat er een GACS aanwezig is. Anders moeten we ons beroepen op de checklisten die er komen. RVO heeft al een checklist in het verleden gemaakt die kan helpen. TVVL is bezig met een tool. Ik weet nog niet hoe die eruit gaat zien, maar mogelijk kunnen we die goed gebruiken en dat je kunt zien waar een GACS aanwezig is."

Herman Jan: "Jij wil erop reageren. Ga je gang."

Dennis: "De tool wordt heel technocratisch. Die gaat op heel technisch detail kijken. Dat wil ik mensen niet aandoen die de regeltechniek niet beheersen. Er is een alternatief en dat is een checklist die ooit door de Europese Vereniging van gebouw-automatiseerders is opgezet, de EPBD BACS-checklist. Daar staan objectieve vragen in waarmee je als bevoegd gezag een indruk krijgt welke functionaliteit er aanwezig is. Daar gaat het om. Kan ik set points instellen en energierapportages uitdraaien? Kan ik kloktijden instellen? Kan ik naregelingen zien? Zo eenvoudig moet het zijn. Die zijn er, maar het zou beter zijn als er al een rapport ligt waarin staat op welke punten het goed is en waar het aangepast moet worden. Er is als alternatief een andere route te vinden, dus er is een andere checklist."

Herman Jan: "Het is allemaal nog in ontwikkeling, wat je al aangaf. Je moet met dit soort instrumenten wachten op de uiteindelijke wetteksten om te kijken wat er precies komt te staan en wat je moet meten. Er wordt in ieder geval hard aan gewerkt."

Dennis: "Ja, met zijn allen. De hele markt is ermee bezig, dat is goed. Iedereen zit gelukkig
met de neuzen dezelfde kant op."

Herman Jan: "Exact. Dan zijn er een aantal vragen van de omgevingsdiensten zelf. Die wil ik graag met jullie doorlopen. Welke aanpassingen aan de huidige wetgeving voor systemen met een vermogen van 290 kilowatt is voornemens te implementeren? Zijn dit aanpassingen in het artikel of verduidelijkingen van de werking van het doelvoorschrift?

Frank: "Dat is waar we het net over hadden, die wijziging in het besluit. Er is ook een technische uitwerking in de omgevingsregeling. Die zijn nog in procedure en zitten eraan te komen. Die moeten binnen twee maanden werken."

Herman Jan: "De komende maanden wordt dat gefinaliseerd. Binnenkort weten we waar we aan toe zijn. Is dat voor de zomer duidelijk?"

Frank: "Ja, nog sneller. Wij werken toe naar een inwerkingstreding op 29 mei. Voor die tijd moet het af zijn."

Herman Jan: "Wouter, wat is de huidige status van de checklist van de RVO?"

Wouter: "Tot 29 mei blijft hij in de lucht en op 30 mei vind je hem niet meer. Wat Frank liet zien is dat er voor nieuwbouw eisen komen. We hebben één checklist die is opgesteld voor de bestaande bouw. Dan zou je voor de nieuwbouw een aparte checklist moeten maken, maar dat wordt ondoorzichtig, dus hij gaat eraf. Wat er voor in de plaats komt zijn de online tools en de documenten, zoals het interpretatiedocument van FHI. Ik raad iedereen aan om dat door te nemen hoe het in elkaar zit met de GACS."

Herman Jan: "Zullen er uiteindelijk wijzigingen in de wet gaan optreden waardoor de checklist verdwijnt of ga je hem aanpassen?"

Wouter: "Ik denk dat het zal verdwijnen, maar daar moeten we met zijn allen goed over nadenken wat we ervoor in de plaats laten komen."

Dennis: "Ik weet dat Binnenlandse Zaken ervoor heeft gezorgd dat de norm in het Engels
beschikbaar en inzichtelijk is bij NEN. Bij NEN Connect is het mogelijk om een account aan te maken. Daar is de norm die net werd genoemd en op de dia stond, de ISO 52.120, vrij inzichtelijk. Daar kun je in het Engels zien welke functionaliteit hoort bij welke klasse. Dat is technocratisch, maar betreft detailniveau is daar wel de goede splitsing te maken en waar de huidige RVO-checklist van afkomstig is."

Herman Jan: "Zijn dat de checklists die bevoegd gezag kan gebruiken?"

Rob: "Dat weten we nu nog niet. De technische mensen kunnen hem zeker gebruiken. We zullen veel bij RVO of IPLO moeten vragen over waar we tegenaan lopen, wat goed is en wat we ermee kunnen. Al doende leert men."

Frank: "Het is goed dat je dat zegt. We merkten de afgelopen jaren dat er vaak veel niveaus zijn. Het gaat niet alleen over de technische aspecten van een GACS. Het gaat over de vraag hoe men vaststelt of een gebouw aan de GACS-plicht voldoet, waar je mee te maken hebt, waar je op controleert, wat een technisch dienstverlener moet weten als hij een GACS plaatst. Dat zijn vragen met verschillende niveaus van diepgang. We willen daarop aansluiten. Je hebt een vrij technische GACS-tool. Je hebt een Europese norm die toegankelijk is en waar je het kan nalezen, maar of dat de manier is waarop je als toezichthouder of gebouwbeheerder ermee om wil gaan, is de vraag. Misschien heb je informatie op een hoger abstractieniveau nodig. Dat willen we inrichten."

Herman Jan: "De praktijk zal het laten zien."

Frank: "We zien het aan de vragen die recent bij RVO binnenkwamen. Daar krijg je een beeld van waar men tegenaan loopt. Daar willen we op inspelen."

Dennis: "Dat abstractieniveau is precies het niveau wat ik aangaf. Het moet mogelijk zijn voor bevoegd gezag om te vragen of je kunt inloggen op GBS. Dat is een van de eerste vragen die je stelt. Als iemand dat kan, dan weet je al veel meer dan wanneer je niet kunt inloggen op GBS. Dat is al zo'n eerste stap en insteek. Daarna gaat het om welke functionaliteit in die beheerschil zichtbaar en beschikbaar is, want dan moet het onderliggende aan techniek, waar we normaal met een GACS-tool op controleren, al aanwezig zijn. Of het goed is, dat is op detailniveau, maar dat de technologie aanwezig is om energie te besparen en energiemeters te koppelen, dat is waar je als bevoegd gezag naar wilt kijken, maar dat is niet mijn rol."

Herman Jan: "Dat is een tip van jou. Een andere vraag is, heeft het GACS alleen betrekking op installaties die als voorwaarde gelden voor de verplichting, dus verwarming en airconditioning?"

Frank: "Nee. De verwarming of airconditioning is de trigger. Die bepaalt of je onder de verplichting valt. Wanneer het zo is, moeten alle aangesloten of gebouwgebonden systemen, de technische bouwsystemen, gekoppeld zijn in de GACS. We kijken naar die Europese norm, de ISO 52.120. Daarin staat een opsomming van zeven categorieën van systemen. Die moeten allemaal aangesloten zijn als ze er zijn. Als er geen koeling is, sluit je hem niet aan."

Herman Jan: "In dat opzicht moet je breder kijken dan alleen verwarming en airconditioning. Over airconditioning gesproken, als die word ingezet als verwarming moet die als deel van het verwarmingssysteem worden gezien?"

Frank: "Dat vind ik een lastige vraag, want we kijken niet op die manier. We kijken naar het aanwezige vermogen. Dat bepaalt of er een GACS moet zijn. Als het er is, moet de verwarming én koeling aangesloten zijn, dus het maakt niet uit."

Herman Jan: "Het maakt niet uit of het alleen verwarmt of koelt. Het gaat om het vermogen van het apparaat."

Frank: "Het gaat om het vermogen van het apparaat en om de functionaliteit."

Herman Jan: "Helder. Een andere vraag ging over de wettekst. Het moet mogelijk zijn, wordt hier en daar genoemd. Hoe maak je dat dan concreet? Moet alleen de functionaliteit aanwezig zijn of moet er iets met de informatie gedaan worden? Dennis, kun jij daarop ingaan?"

Dennis: "Af en toe kijk ik naar Frank."

Herman Jan: "Vul elkaar aan."

Dennis: "Verbeter me als ik het fout heb, de huidige GACS-regelgeving staat in de bouwregelgeving. Daar wordt gekeken of een systeem aanwezig is waar we willen dat er wordt gekeken naar de prestaties van het gebouw en die verbeteren. Dat is milieuwetgeving. Daar zit de overlap tussen de twee, in de bouwregelgeving controleren dat het systeem goed opgezet is, en betreft energiebesparing dat het systeem doorlopend onder energiemanagement wordt bijgehouden en verbeterd voor een betere werking. Met als grens het comfort van de mensen, dus het mag niet afdoen aan het comfort van de gebruikers."

Frank: "En ook niet ten koste van veiligheid en gezondheid. Het is goed dat er een bouwsteen is. Het is een van de elementen uit de bouwregelgeving waarmee we de energieprestatie van gebouwen verbeteren. Met dit stukje regelgeving wordt gevraagd dat er een gebouwautomatiseringssysteem aanwezig is en bepaalde dingen kan doen. Daarmee geef je de gebruiker/beheerder de mogelijkheid om bij te sturen en inzicht te krijgen in de energieprestatie. Daarnaast moet je die dingen inzetten en sturen op je doelen. Dat is ook belangrijk en zijn we mee bezig. Het staat alleen niet in dit stukje regelgeving."

Herman Jan: "Het leuke is dat er inmiddels druk vragen gesteld worden aan de green room. Kan er toelichting gegeven worden op de woonzorgcomplex met collectieve opwekking? Dat is een leuke vraag."

Frank: "Dat is een fantastische vraag."

Herman Jan: "Die hadden we in het vooroverleg al even te pakken."

Frank: "Woonzorgcomplexen zitten ingewikkeld in de gebouwregelgeving. Waar het om draait is of het een woning met zorgfunctie of een zorggebouw is. Dat weet je pas als je gaat kijken. Een zorggebouw valt onder de utiliteit en onder de regelgeving. Een woonfunctie valt onder de verplichting voor woningen. Dan geldt de regelgeving voor nieuwe woningen. Bij een groot gebouw met veel kamers kan het nuttig zijn om dit aan te leggen. Vraag je af of je naar de verplichting moet kijken of naar wat je zinvol kan toepassen. Als je in een groot woonzorgcomplex zit, maakt het niet uit welke het is. Zo ga ik energie besparen, dus ik ga het doen. Dan kun je die regelgeving bij de hand pakken, zodat je een goede basis hebt."

Herman Jan: "In dat opzicht zeg je kijk vooral naar het complex waarvoor het gebruikt wordt en kijk dan verder."

Frank: "Regelgeving is een stok achter de deur. Het is een minimumniveau. Het is niet per se het beste om te doen."

Dennis: "Er is een verschil tussen verplicht en verstandig."

Herman Jan: "De ondergrens geef je met de regelgeving aan. Dan nog een vraag over de bewijslast. Ligt de bewijslast dat ze voldoen aan het GACS bij het bedrijf zelf? Kan op basis daarvan een onderbouwing of nulmeting worden opgevraagd? Rob, ik zie jou schudden."

Rob: "Nee, omdat het uit de bouwregelgeving komt ligt het bij het bevoegd gezag om aan te tonen dat die er is.

Wouter: "Ik wil daarover wat vragen. Je zegt het helemaal correct, maar deze gebouwen met 290 kilowatt of meer vallen onder dat activiteitenbesluit. Aan de ene kant kom je als bevoegd gezag binnen en kijk je vanuit de bouwregelgeving of het er is. Vervolgens doe je een andere pet op,
wordt je de omgevingsdienst en kom je via het activiteitenbesluit binnen en wil je bewijslast zien. Kan dat? Hoe bereid je je voor op zo'n bezoek?"

Rob: "We zullen in sommige gevallen met twee inspecteurs op pad moeten, een bouwinspecteur en een milieuinspecteur, of een omgevingsdienst die het mandaat heeft gekregen van de diverse gemeenten. Die zullen het zo aan moeten geven. Ik denk dat als de omgevingsdienst binnenstapt dat je het kan samenvoegen of het er is en of iemand voor een energiebesparing zorgt. Dat kan in één weg bewandeld worden."

Herman Jan: "Prima. Wouter, dan ga ik door met jou. Je had wat achtergrondinformatie over bedrijven. Wat is het doel wat we bij de bedrijven willen krijgen? Zou je daar op in kunnen gaan? Het is al genoemd, maar wellicht kunnen we de sheet naar voren halen zodat het voor de kijkers duidelijk wordt wat het doel van het GACS is."

Wouter: "Europa heeft dit ingevoerd omdat gebouwen in zijn totaliteit veel energie gebruiken, zoals elektriciteit, gas en warmte. Binnen Europa, ook midden-Nederland, is een substantieel deel van dat energiegebruik verspilling. We hadden in het activiteitenbesluit een EBS om daar iets aan te doen, maar die kijkt terug. Daarmee kon je niet direct ingrijpen. Met de GACS kan je wel direct ingrijpen en dingen snel vergelijken. Dan ben je in control. Het doel daarbij is die verspilling. Die verspilling is best hoog. We weten uit metingen dat gebouwen die een goed energielabel hebben, zoals A+, soms scoren op het niveau dat je denkt wat is dit voor een G-label gebouw? Dat kan niet en heeft alles te maken met het verkeerde gebruik van de installaties in het gebouw. Vandaar dat daar een goede controle op moet zijn dat ze goed zijn ingesteld. Daarmee verhoog je het comfort dat de eigenaar een lage rekening krijgt en dat daarmee energie bespaard wordt. Het gaat er ook om dat de opwekkers zelf efficiënt worden ingezet. Denk aan een warmte-koudeopslag en de warmtepomp erbij. Zeker met hybride installaties, die een deel met gas gestookt zijn en een deel met een warmtepomp, zie je dat de gasketel al het werk doet. Daarvoor hadden we die warmtepomp niet aangeschaft of gesubsidieerd. Hij staat erbij om niks te doen. Het is erg belangrijk om goed naar die instellingen te kijken. Het geheel met de PV-inzet of netcongestie moet ook goed zijn. De gebouwen waren altijd een afnemer van energie, maar we hebben nu PV, duurzame energieopwekking en laadpalen. In Europa zie je dat die gebouwen een wat actievere rol moeten spelen in dat lokale netwerk. Met een gebouw kan je spelen om die pieken dalen te dempen."

Herman Jan: "Dat is met het huidige energienet, zeker in Nederland, superbelangrijk om het beter voor elkaar te krijgen. Wat je al aangeeft, is al die verspilling zonde van het geld."

Wouter: "Zeker, dat is zo."

Herman Jan: "We moeten het straks duurzaam opwekken. Hoe minder we verbruiken, hoe minder we duurzaam moeten opwekken. Er zijn genoeg redenen om hiermee aan de slag te gaan. Wanneer moet je een GACS hebben? Wat is de scope?"

Wouter: "Veel vragen die wij binnenkrijgen, gaan over de scope. Dat gaat een deel over die woonzorggebouwen, dat zijn veel mensen. Het is belangrijk om van tevoren vast te stellen of je gebouw aan de GACS-verplichting moet voldoen. Dan gaat het over eigenaarschap. Mijn mensen van de monitoring zeggen praat maar liever over een pand. Het gaat over het verblijfsobject, het VBO. Je hebt soms meerdere eigenaren bij een pand. Een gebouw kan ingedeeld zijn in verschillende woonfuncties, een deel utiliteit en een deel bewoning. Denk aan een gebouw met bovenin appartementen en een winkelplint. De woningen worden niet meegenomen. Wellicht hebben ze een aparte installatie of een gemeenschappelijke installatie. Het bepalen van de scope is erg belangrijk om als eerste vast te stellen of je aan de GACS-verplichting moet voldoen. Je moet naar al die zaken kijken."

Herman Jan: "Helder. Kan je ook iets zeggen over de eisen van de rapportage, zodat een gebouweigenaar kan laten zien dat hij voldoet aan deze eisen?"

Wouter: "Er is geen format vastgesteld bij RVO. We hebben niet vastgesteld hoe men het moet doen. Dennis zei al dat je moet kijken waar je staat ten opzichte van de eisen. Dan moet inzichtelijk gemaakt worden welke maatregelen er uitgevoerd moeten worden en bekeken worden of maatregelen technisch en financieel haalbaar zijn. Daar geven we dit lijstje bij. Het is een voorstel van ons hoe je het kan aanpakken, want uiteindelijk moet het bevoegd gezag daarmee akkoord gaan. Wij geven een methode aan. Dennis, je wilde wat aanvullen."

Dennis: "We zien hetzelfde dat er behoefte is aan structuur bij het rapport waardoor het voor iedereen hetzelfde eruit gaat zien. De technische commissie schrijft normen, geen wetten. We zijn bezig met een technische specificatie die een handreiking geeft over wat er in het rapport moet staan. Een groot deel komt hier overeen. Wat zijn de zaken die een korte terugverdientijd hebben? Wat zijn kostenintensieve investeringen? Of je het nou wel of niet moet doen, die scheiding moet er zijn om te laten zien wat nu al kan en wat meer tijd kost. In engineering en aanpassingen in installaties is dat soms nodig. Maar ook een stuk kwaliteit welke bewijslast is er? Welke opzet is er? Dat komt erg in de buurt van wat voor een energieprestatie-certificaat het maatwerkadvies zou zijn. Daar kun je het mee vergelijken. Wat zouden de hoofdstukkenindeling en informatie die je krijgt moeten zijn voor het besparen van energie, maar dan voor GACS, om te voorkomen dat we iets nieuws gaan bedenken?"

Herman Jan: "Ja, dus gebruiken wat er al is in dat opzicht. Dank. Tenslotte is er veel verwarring. Er worden verschillende begrippen gebruikt. Kan je daar iets over zeggen, Wouter?"

Wouter: "Er zijn vier meest voorkomende begrippen. Daar is vaak verwarring over. Wat is nou wat? Als RVO voeren we de energiebesparingsplicht uit. Met mijn collega's van afdeling industrie hebben we afspraken gemaakt over wat we benoemen. Met de EED-audit hebben we hetzelfde probleem. We proberen daar te standaardiseren. Even over het GBS, een gebouwbeheersysteem stuurt de installaties aan op basis van een algoritme, een vergelijking die jij of de ontwerper van het gebouw heeft ingesteld. Zo is de stooklijninstelling een rechtlijnige vergelijking. Bij 20 graden moet het 20 graden zijn en bij -10 zet je hem op 80 graden voor een ketellijntje. Daarmee stuur je de ketel aan op basis van de buitentemperatuur. Dat GBS weet niet hoeveel je gebruikt, maar doet wel zijn ding als het -5 is en dan wordt het graden of zo. Het stuurt alleen maar apparaten aan. Enkel aan-uit of modulerend, meer niet, dus zoals wij denken dat het gebouw moet functioneren. Daarbij kwam het energiemanagementsysteem met de tijd als een aparte module. Daarmee kon je de energiemeters uitlezen en kon je staatjes maken per week, per maand of moment hoeveel energie een bepaalde installatie gebruikt. Merendeels zijn dat staafgrafieken. Modernere systemen kunnen vast meer, maar dat was het. Het zijn gesloten systemen. Die konden niet communiceren met de buitenwereld. Alles blijft in het gebouw. Dat is de oorsprong. Dat er nu meer mogelijk is, is fijn, maar het is steeds dezelfde term. Daarnaast hebben we het EBS. Het energiebewakingsregistratiesysteem was een tool voor een eigenaar om aan te tonen dat zijn gebouw en installatie effectief werkt. Dat was te zien aan de gemaakte grafieken. Het werkt goed zonder verspilling. In het activiteitenbesluit ging het om verspilling voorkomen, zorgen dat je installaties teruggaan als je er niet bent, dat soort dingen. Daarmee kan je dat aantonen. Er zijn ook online tools voor. Nu komt die GACS. Het liefst zou je willen dat hij veel dingen automatiseert en voor jou continu die bewaking heeft. Bij EBS kon dat niet en kon je alleen terugkijken. Nu kan het wel, zorgen dat je gebouw zo efficiënt mogelijk functioneert met zijn omgeving. En vergeet niet dat de omgeving, dat openbaar net, zoals laadpalen en elektrische auto's. Wanneer kunnen die aan het net of kunnen ze wat terugleveren? Lever je niet met je PV te veel terug op het verkeerde moment? Dat soort dingen moeten geïntegreerd zijn, zodat je daar als eigenaar het meeste profijt van hebt."

Dennis: "Vat het eens samen. De huidige technieken in gebouwen noemen we een GBS. Je wilt dat het alle functies heeft die horen bij GACS. Je kan zeggen dat je tussen bullet drie en vier een streep doet met een optelsom. Het is een GBS waarin je energiemanagement en energiebewakingregistratie kunt doen, waardoor het voldoet aan de GACS-eisen. Of het een GBS of een GACS heet, maakt voor de fabrikant in wezen niet uit. Hij zal geen andere hoeveelheid apparatuur moeten hebben, maar hij moet wel zorgen dat er functionaliteit en beschikbaarheid is waardoor je het pand zo energiezuinig mogelijk gebruikt. Niet iedere GBS voldoet aan GACS, maar GACS is wel GBS."

Herman Jan: "Het omvat al die dingen."

Dennis: "Precies."

Herman Jan: "Ik hoop dat de kijkers van het webinar inmiddels een beeld hebben van hoe het GACS functioneert, wat het betekent en hoe je daar als bevoegd gezag mee kan omgaan. Er is nog het een en ander in wording, ook qua wetgeving. Daar moeten we nog op wachten. Eind mei weten we meer. Tenslotte wil ik jullie vragen of je in twee zinnen kan zeggen wat we bevoegd gezag willen meegeven als het gaat om GACS. Twee belangrijke dingen die je voor jezelf hebt genoteerd en wat bevoegd gezag in ieder geval moet meenemen van dit webinar. Wouter?"

Wouter: "In het verleden heb ik de EBS-rapportage opgesteld. Het is belangrijk dat je vraagt naar de daadwerkelijke prestaties van het gebouw. Leer die grafieken te begrijpen, zodat je kan zien of het gebouw prima presteert of dat er ruimte voor verbetering is. Als je dat kan, is het helemaal goed."

Herman Jan: "Het interpreteren van de feitelijk cijfers en zien of er rare dingen in voorkomen."

Wouter: "Ja, precies."

Herman Jan: "Dennis, wat wil jij meegeven?"

Dennis: "Het is mogelijk om, zonder dat iemand nu een verplichting heeft, wel in de strategische aanpak naar het moment dat ik een verplichting heb, een aantal beleidszaken, zoals slimme warmtepompen en circulatiepompen, in het meerjarenonderhoudsplan mee te nemen. Je kunt nu een streep in het zand zetten, al is het op papier, dat we zeggen in ons beleid gaan wij vanaf nu dingen vervangen in de installatie. Op een andere manier gaan we om met momenten die natuurlijke momenten heten, om dingen te vervangen voor slimmere systemen. Het hoeft nu niet allemaal direct gekoppeld te worden als je niet eraan hoeft te voldoen, maar het helpt wel wanneer de verplichting eraan komt om het te hebben."

Herman Jan: "Dus bereid je voor."

Dennis: "Bereid je voor, ja."

Herman Jan: "Dank je wel. Rob?"

Rob: "Ik dacht eraan als zijnde bevoegd gezag. Stop niet met het informeren van de eigenaren als ze nu nog onder de 290 kilowatt zitten voor koel- of verwarmingsvermogen. Hou het in je achterhoofd dat 2030 er snel aankomt en dan moet het al vanaf 70 kilowatt zijn. Bereid de mensen daarop voor."

Herman Jan: "Precies. Zoiets installeer je niet van de ene op de andere dag. Frank, wat wil jij meegeven?"

Frank: "Kijk vooral waarvoor GACS bedoeld is. Het is een meet- en regeltechniek die een gebouweigenaar helpt. Het past in het traject wat door het ministerie is ingezet en wat Europees ingezet is om te kijken naar operationele prestaties van gebouwen. Traditioneel keken we altijd naar de asset quality. Is er gebouwgeschil of isolatie? Is er een warmtepomp? Is er een PV aanwezig? Je ziet steeds meer elementen van operationeel beheer in regelgeving en aanpak komen. Voor de zomer vorig jaar heeft de toenmalige minister aangekondigd dat we gaan kijken naar operationele en werkelijke verbruik-prestaties in toekomstige regelgeving. Daar zijn we mee bezig. Als je dat wilt doen, moet je die aantonen en vaststellen. Daar kan een GACS bij helpen, maar ook als je wilt verbeteren als gebouweigenaar. Dan is een GACS een instrument om dat te bereiken. Het is een verplichting, maar ook een bouwsteen die je enorm kan helpen."

Herman Jan: "Precies. Als je zelf gedreven bent om die efficiencyslag en de effectiviteit van je technologie die je in je gebouw hebt zo optimaal mogelijk in te zetten en de verspilling te minimaliseren, dan is dit een hulpmiddel wat je heel goed kan gebruiken. Er is nog een vraag binnengekomen. Die stel ik nog voordat we afsluiten. Met de GACS moeten binnenklimaatparameters worden gemeten. Is al bepaald welke parameters dit moeten zijn?"

Frank: "Ja. We verwijzen daarbij naar de Europese norm. We sluiten daarin aan op een Europese norm over welke parameters bij welk niveau van GACS je meeneemt. Dat is meer in nieuwbouw dan bestaande voorraad. Welke precies weet ik niet uit mijn hoofd. Misschien mijn tafelgenoten wel. We verwijzen niet voor niets naar de Europese norm. Daarin is afgewogen wat goed past bij een bepaald niveau van meet- en regeltechniek."

Herman Jan: "Dennis, wil je iets erop aanvullen?"

Dennis: "De Europese norm voor binnenmilieukwaliteit heeft vier pijlers. Dat is comfortabele temperatuur, een comfortabele verlichting, dus ook lichtwering hoort daarbij, luchtkwaliteit en het voorkomen van geluidsoverlast. Dat zijn de vier pijlers waar je naar kijkt. We hebben in Nederland andere wetgeving ervoor die daar goed op ingebed is. In die zin is de monitoring een eis vanuit de EPBD. Als je in een ruimte een naregeling hebt, om iets heel technisch te noemen, dan meet je ook de temperatuur in de ruimte en heb je die meting alvast, zodat in ieder geval
de temperatuur comfortabel is. Zo kun je de combinatie maken tussen het gebruik om het te regelen en het gebruik van die waarde om het te monitoren. Het gaat om CO2, dus ook de luchtkwaliteit."

Herman Jan: "Helder. Dan zijn we nu tot het einde gekomen van dit webinar. Ik wil jullie hartelijk bedanken voor het geven van de toelichting. Ik wil de kijkers bedanken voor het meekijken met het webinar. Er is altijd de mogelijkheid om webinars terug te kijken. Die vind je terug op de site van iplo.nl onder het thema energiebesparing. Als je dat aanklikt en op de webpagina komt, zie je de webinar staan. Daar zie je de technische en algemene webinars terugkomen. Die kun je stuk voor stuk teruglezen, inclusief deze. De voorgaande ging volgens mij over de EPBD 4. Die is ook interessant in dit kader. Dank u voor het kijken. Ik hoop dat iedereen weer wat bijgeleerd heeft vandaag. Dank voor jullie komst."

Alle gasten: "Graag gedaan."

Outro animatie met het logo van Informatiepunt Leefomgeving.

Beeldtekst: Bedankt voor het kijken.