Berekening plankosten bij kostenverhaal Omgevingswet

Plankosten

Bijlage I bij de Omgevingsregeling bevat een begripsbepaling voor 'plankosten' in het kader van kostenverhaal. Daaruit volgt dat 'plankosten' de kosten zijn:

• als bedoeld in bijlage IV van het Omgevingsbesluit:
  • onder A1: De kosten van het vaststellen van een omgevingsplan of een projectbesluit of het verlenen van een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit, inclusief het daarvoor benodigde onderzoek.
  • onder A10: De kosten van voorbereiding en toezicht op de uitvoering van de onder A3, A5, A6, A8 en A9 bedoelde werken, werkzaamheden en maatregelen, inclusief het daarvoor benodigde onderzoek.
  • onder A14: De kosten van andere door of in opdracht van het bestuursorgaan te verrichten werkzaamheden, voor zover die werkzaamheden rechtstreeks verband houden met de in deze bijlage bedoelde werken, werkzaamheden en maatregelen.
  • voor de werken, werkzaamheden en maatregelen als bedoeld in bijlage IV, onder B2, B3 en B4, bij het Omgevingsbesluit, de kosten van voorbereiding en toezicht op de uitvoering van die werken, werkzaamheden en maatregelen met uitzondering van het daarvoor benodigde onderzoek (dit wordt kostensoort B5).

Regels maximum plankosten in Omgevingsregeling

Bij ministeriële regeling kan een maximum worden gesteld aan een of meer categorieën van de bij bouwactiviteiten te verhalen kosten (artikel 13.21 van de Omgevingswet). Het toepassen van de regeling voor het publiekrechtelijk kostenverhaal moet namelijk sober en doelmatig gebeuren.

In hoofdstuk 13 van de Omgevingsregeling zijn regels opgenomen waarmee een maximum wordt gesteld aan een aantal van de plankosten. Zijn de werkelijke kosten daarvoor lager? Dan brengt de overheid bij publiekrechtelijk kostenverhaal de werkelijke/geraamde kosten daarvoor in rekening.

Toepassen hoofdstuk 13 verplicht bij publiekrechtelijk kostenverhaal

Het toepassen van hoofdstuk 13 van de Omgevingsregeling is verplicht bij publiekrechtelijk kostenverhaal op basis van:

• een omgevingsplan
• een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit
• een projectbesluit van het Rijk of de provincie

Hoofdstuk 13 is richtinggevend, maar niet verplicht bij het afsluiten van een anterieure overeenkomst over het kostenverhaal.

Niet geregeld in Omgevingsregeling

Hoofdstuk 13 van de Omgevingsregeling stelt regels over het berekenen van de maximale plankosten, maar geldt niet voor plankosten voor:

• het verrichten van onderzoek als bedoeld in bijlage IV, onder A1 en A10 bij het Omgevingsbesluit, met uitzondering van het verrichten van grondmechanisch onderzoek;

• het voorbereiden van en toezicht houden op bodemsanering, bedoeld in bijlage IV, onder A10, bij het Omgevingsbesluit; en

• kostensoorten als bedoeld in artikel 13.14, lid 1, onder b, van de Omgevingswet, die niet worden gemaakt in een gebied waar kostenverhaal van toepassing is. Dit gaat dus om plankosten voor bovenwijkse voorzieningen waarvan het gebied ten dele profijt heeft en die naar evenredigheid aan het kostenverhaalsgebied worden toegerekend.

De kosten voor deze plankosten zijn buiten de regeling gelaten. De reden daarvoor is dat ze te zeer van geval tot geval verschillen. Deze plankosten moeten altijd apart worden geraamd. Deze zijn dus niet opgenomen in het Excel-rekenmodel plankostenscan (waarover hierna meer).

Vaste bedragen bij kleine bouwactiviteiten

De plankosten bij kleine en grote bouwactiviteiten verschillen. Bij kleine bouwactiviteiten worden vaste bedragen voor de plankosten gerekend. In artikel 13.5 van de Omgevingsregeling staat wat kleine bouwactiviteiten zijn en welke vaste bedragen daarbij worden gerekend. Alle overige bouwactiviteiten zijn grote bouwactiviteiten.

Berekening op maat bij grote bouwactiviteiten

Bij grote bouwactiviteiten worden de plankosten van geval tot geval berekend op basis van de producten en activiteiten die nodig zijn om het ruimtelijk plan te realiseren. In de bijlagen XXXIV en XXXIVa bij de Omgevingsregeling is per product en activiteit aangegeven hoe het maximum van de plankosten wordt berekend.

Het gaat dan om de volgende producten en activiteiten:

Voorbereiden ruimtelijk plan:

• 1.1 Opstellen omgevingsplan, omgevingsvergunning of projectbesluit
• 1.2 Stedenbouwkundig plan
• 1.3 Beeldkwaliteitsplan

Uitvoeren ruimtelijk plan:

• 2.1a Taxatie inbrengwaarde
• 2.1b Taxatie aankoop onroerende zaken
• 2.1c Onteigening
• 2.1d Vestigen voorkeursrecht
• 2.2 Inrichtingsplan openbare ruimte
• 2.3 Voorbereiding en toezicht op uitvoering van civieltechnische werken
• 2.4 Algemene financiële verantwoording van en bestuurlijke advisering over het project

De nummers verwijzen naar de nummers in de bijlagen XXXIV en XXXIVa bij de Omgevingsregeling.

Plankosten gemaakt voor of na vaststellen besluit

Plankosten die voorafgaand aan het vaststellen van het omgevingsplan of het projectbesluit of het verlenen van de omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit worden gemaakt, kunnen ook voor verhaal in aanmerking komen. Zie daarover artikel 13.3 Omgevingsregeling.

De kosten van het behandelen en beoordelen van juridische beroepsprocedures die na dat besluit worden gemaakt, komen niet voor kostenverhaal in aanmerking.

Regeling plankosten en plankostenscan

De regeling van de plankosten in hoofdstuk 13 van de Omgevingsregeling is voor grote bouwactiviteiten de juridische vertaling van een rekenmodel om de plankosten te berekenen, de zogenoemde plankostenscan.

De plankosten worden berekend door per product of activiteit het benodigde aantal werkuren te vermenigvuldigen met het uurtarief van de medewerkers van de gemeente die worden ingeschakeld. In sommige gevallen is ook een schatting gemaakt van de kosten van een product of activiteit als geheel. Bijvoorbeeld een vast bedrag voor het inhuren van een advocaat voor een onteigeningsbeschikking.

Geldend tarief

De plankosten worden in vrijwel alle gevallen berekend door het benodigde aantal werkuren te vermenigvuldigen met het uurtarief. Uit artikel 13.9, lid 1, van de Omgevingsregeling volgt dat het tarief periodiek wordt geïndexeerd op basis van de dan geldende CAO gemeenten. Dit gebeurt tegelijk met of zo spoedig mogelijk na de wijziging van de salarisschalen.

In artikel 13.9, lid 2, van de Omgevingsregeling staat dat minister de geïndexeerde tarieven bekendmaakt in de Staatscourant.

Bij besluit van de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening van 29 juni 2026 (Stc. 2026, 22840) is de Omgevingsregeling gewijzigd. Deze wijziging bevat de tarieven die gelden van 1 juli 2026 tot 1 januari 2027.

Excel-rekenmodel plankostenscan

Bij de Omgevingsregeling hoort een door het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening ter beschikking gesteld Excel-rekenmodel, de plankostenscan. Dit Excel-rekenmodel dient dus om voor een aantal categorieën plankosten de maximaal in rekening te brengen plankosten te berekenen.

Omdat de CAO gemeenten vaak halfjaarlijkse of jaarlijkse wijzigingen van de lonen bevat, publiceert het ministerie met enige regelmaat een nieuwe versie van het Excel-rekenmodel plankostenscan. Controleer dus altijd of u de juiste versie gebruikt.

Actuele versie plankostenscan

De nieuwste versie van het Excel-rekenmodel plankostenscan is de versie 2026-II. Deze versie van het rekenmodel gebruikt u voor omgevingsplannen, projectbesluiten en omgevingsvergunningen voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit die tussen 1 juli 2026 en 1 januari 2027 worden vastgesteld.

Versie 2026-II is gebaseerd op het besluit van de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening van 29 juni 2026 (Stc. 2026, 22840).

Handleiding rekenmodel plankostenscan

In opdracht van het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening is een Handleiding bij het rekenmodel plankostenscan (pdf, 837 kB) opgesteld. Deze bevat een toelichting op de werking van de plankostenscan. Daarbij worden de opzet en technische werking van het model in algemene zin toegelicht. Ook zet het de toepassing van het model nauw uiteen aan de hand van de bijlage rekenvoorbeelden bij de handreiking kostenverhaal en financiële bijdragen (casus De Munterij).

Vorige versie plankostenscan

Voor omgevingsplannen, projectbesluiten en omgevingsvergunningen voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit die tussen 1 januari 2026 en 1 juli 2026 werden vastgesteld gold de versie 2026-1a van de plankostenscan: Rekenmodel Omgevingsregeling plankosten 2026-1a (xlsx, 292 kB) (xlsx, 292 kB).

Deze versie van het rekenmodel betrof een correctie ten opzichte van versie 2026-1 op de volgende punten:

• Indexatie tarieven voorbelasting (cel E182/183/184). Hier miste een koppeling, waardoor de laatste indexatie niet was meegenomen.
• Aanpassing formulering vraag 18c bij model met tijdvak (tekstuele correctie).
• Correctie koppeling voor de berekening van de opslag voor wijze van aanbesteden bij bouw- en woonrijp maken. Deze opslag was gekoppeld aan de vraag wel/niet slopen (cel E96) in plaats van de vraag wel/niet bouw- en woonrijp maken (cel E124).

Wijzigingen plankostenscan per januari 2026

Sinds 1 januari 2026 verschilt het Excel rekenmodel voor de plankostenscan in veel opzichten van eerdere plankostenscans en ziet er ook anders uit.

Vanaf 2026 is er nog maar 1 rekenmodel plankostenscan. Dat model is zowel van toepassing bij het kostenverhaal met tijdvak als bij het kostenverhaal zonder tijdvak. Bij het invullen van het rekenmodel kunt u kiezen tussen het kostenverhaal met en zonder tijdvak. Het nieuwe rekenmodel bevat geen macro's. Daarom is het niet langer nodig om een beveiligingscertificaat te installeren.

Daarnaast is de regeling voor de plankosten in de Omgevingsregeling per 1 januari 2026 ook flink inhoudelijk aangepast. Dit is ook in de plankostenscan verwerkt. Deze wijziging van de Omgevingsregeling bevatte:

• een verhoging van het aantal werkuren voor projectmanagement, planbegeleiding en coördinatie van werkzaamheden
• houdt beter rekening met kostenverschillen tussen kleine en grote plannen door toepassing van staffels
• introduceert nauwkeurigere kostenramingen door aanpassing van meeteenheden
• houdt beter rekening met de complexiteit van locaties door aanpassing van het systeem van op- en afslagen
• een aanpassing van de tarieven aan de actuele CAO gemeenten

Een uitgebreide toelichting op wijzigingen van de regeling voor plankosten per 1 januari 2026 vindt u in het besluit van de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) van 17 december 2025 (Stc. 2025, 42332).

Toelichting

Als u meer wilt weten over de opzet of bepaalde onderdelen van de regeling van de plankosten, dan kunt u het beste de toelichting bij de Omgevingsregeling raadplegen. U leest daar onder andere meer informatie over de producten en activiteiten van de regeling. En over de op- en afslagen die worden gehanteerd bij projecten die afwijken van het gemiddelde, vooral binnenstedelijke projecten.

De toelichting vindt u onder meer in Staatscourant 2021, 34636. Een uitgebreide toelichting op de recentste grootschalige wijzigingen van de regeling voor plankosten vindt u in het besluit van de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) van 17 december 2025 (Stc. 2025, 42332).

Verschillen tussen Wet ruimtelijke ordening en Omgevingswet

De belangrijkste verschillen tussen de regeling van de plankosten onder de Wet ruimtelijke ordening (Wro) en de Omgevingswet zijn:

• Onder de Omgevingswet is er niet 1 maar zijn er 2 methoden om de plankosten te berekenen: een methode voor kostenverhaal met tijdvak en een methode voor kostenverhaal zonder tijdvak. Vanaf 2026 zijn beide methoden opgenomen in 1 rekenmodel plankostenscan.
• De systematiek van op- en afslagen is in de Omgevingsregeling vereenvoudigd.
• In de Omgevingsregeling worden de plankosten meer dan bij de regeling plankosten exploitatieplan (Wro) per product en activiteit geraamd. En minder per functiegroep, bijvoorbeeld projectmanagement.

Het artikel Plankosten onder de Omgevingswet (2023) beschrijft onder meer de verschillen tussen de wijze waarop de plankosten bij het oude model en de nieuwe modellen worden berekend (bron: Sdu).