IPLO Uitgelicht oktober 2026
Onze specialisten zetten weer een aantal opvallende zaken voor u op een rij. Zo leest u onder meer over welke formulieren u moet invullen bij graven in de bodem, de veiligheidseisen voor het vullen van gasflessen met biogas en de regels die vanaf 2027 gelden voor een familiewoning.
In IPLO Uitgelicht gaan we maandelijks in op wat ons opvalt aan de vragen die we krijgen. Daarnaast bieden we inzicht in feiten en cijfers, zoals de vraagaantallen, de verdeling over de verschillende onderwerpen en het bezoek aan iplo.nl.
Vraag van de maand
Hoe neem ik oppervlaktewatermonsters voor PFAS-analyses?
PFAS is een verzamelnaam voor meer dan 10.000 per- en polyfluoralkylstoffen, die ook wel bekendstaan als 'forever chemicals' en vallen in de categorie Zeer Zorgwekkende Stoffen. Maar op welke locaties, op welke momenten en op welke diepte moeten oppervlaktewatermonsters worden genomen? En welk bemonsteringsprotocol hoort daarbij?
Het bemonsteringsprotocol dat gebruikt wordt voor de beoordeling van de kwaliteit van het oppervlaktewater, volgt de Kaderrichtlijn Water (KRW)-systematiek. Deze systematiek geldt ook voor de PFAS-monitoring vallend onder de KRW. Het protocol is te vinden op de pagina Protocol monitoring en toestandsbeoordeling oppervlaktewaterlichamen KRW.
Samenvattend schrijft de KRW-systematiek het volgende voor.
- De locatiekeuze moet zo zijn dat het Toestand en Trend-monitoringspunt een representatief beeld geeft van de toestand en trend in het stroomgebied van het waterlichaam. Hiervoor heeft de Europese Commissie specifieke regels opgesteld die overgenomen zijn in het eerdergenoemde protocol (zie p. 57, 4.1 voor specificaties van deze eisen, geldend voor prioritaire stoffen en specifiek verontreinigende stoffen). Deze monitoringslocaties staan op de Kaartviewer van het Waterkwaliteitsportaal.
- De frequentie is voor prioritaire stoffen minimaal 12 metingen per jaar en voor specifiek verontreinigende stoffen 4 metingen per jaar. Hierbij moeten de tijdsintervallen gelijk zijn.
- De KRW verwijst wat betreft specificaties voor de monstername zelf naar EN ISO 5667-3:2012. Er wordt op 100 cm onder het wateroppervlak bemonsterd.
- Naast de stoffen die voor de KRW worden gemonitord, rapporteren de waterbeheerders meer stoffen. De landelijk gemonitorde stoffen en dus ook PFAS zijn te vinden op de Kaartviewer van het Waterkwaliteitsportaal. Na de selectie van de verschillende PFAS krijgt u via de knop 'Download CSV' een bestand waarin ook de gemeten concentraties terug te vinden zijn.
Wat opviel in oktober
Bodem
Verkeerde formulieren ingevuld bij graven in bodem
Sinds 1 oktober 2026 zijn de regels voor graven in de bodem vereenvoudigd. De regels voor de milieubelastende activiteiten 'graven in de bodem met een kwaliteit kleiner dan of gelijk aan de interventiewaarde bodemkwaliteit' en 'graven in de bodem met een kwaliteit boven de interventiewaarde bodemkwaliteit' zijn nu opgenomen in 1 paragraaf, in plaats van 2 aparte paragrafen. Dit is gedaan om onduidelijkheden weg te nemen bij het graven in een bodem die deels beneden en deels boven de interventiewaarde is verontreinigd.
Voortaan één milieubelastende activiteit
De regels staan nu in één milieubelastende activiteit: 'graven in bodem'. Daarbij is onderscheid gemaakt tussen regels die altijd gelden, en regels die alleen gelden voor graven in een bodem met een kwaliteit boven de interventiewaarden. Inhoudelijk zijn de regels niet gewijzigd ten opzichte van de regels die vóór 1 oktober 2026 golden. De formulieren in het Omgevingsloket zijn aangepast.
Meldplicht alleen voor graven boven interventiewaarden
Sommige initiatiefnemers blijken sinds 1 oktober 2026 het verkeerde formulier in te vullen. Zo dienen sommige initiatiefnemers het formulier 'Graven in bodem – Melding (Rijk)' in als zij uitsluitend graven in een bodem met een kwaliteit kleiner dan de interventiewaarden. Maar dit hoeft niet. Alleen voor graven in de bodem met een kwaliteit bóven de interventiewaarden geldt een meldplicht.
Wanneer u welk formulier gebruikt
Verder bestaat het misverstand dat bij graven in een bodem die deels beneden en deels boven de interventiewaarden verontreinigd is, tweemaal het formulier 'Graven in bodem – Informatie (Rijk)' ingevuld moet worden. Dat klopt niet. Hoe het wel moet? Als volgt: 1x invullen van het formulier 'Graven in bodem – Melding (Rijk)' en 1x invullen van het formulier 'Graven in bodem – Informatie (Rijk)'.
Op de IPLO-site leggen we uit wanneer u welk formulier moet gebruiken. Zo is aan de uitleg over de meld- en informatieplicht voor het graven in de bodem een tabel toegevoegd. De tabel geeft per situatie aan welke formulieren u moet gebruiken en welke termijnen gelden om met de activiteit te mogen starten. Er zijn ook voorbeeldformulieren beschikbaar.
Afleverbon bij milieuverklaring bodemkwaliteit
Een producent of leverancier van een partij bouwstoffen moet bij het verstrekken van een milieuverklaring bodemkwaliteit Klik hier voor uitleg over dit begrip (opent als uitklapper) ook altijd een afleverbon Klik hier voor uitleg over dit begrip (opent als uitklapper) verstrekken. Voor een partij grond of baggerspecie is deze alleen verplicht bij bepaalde typen milieuverklaringen en bij het splitsen van een partij. De afnemer ontvangt de afleverbon van de producent, leverancier of vorige eigenaar bij de afgifte van een milieuverklaring bodemkwaliteit.
Hoeveelheid niet altijd van tevoren duidelijk
Producenten en leveranciers van bouwstoffen, grond of baggerspecie willen weten of het is toegestaan om de afleverbon pas na leveren van de laatste vracht te verstrekken. Dit omdat ze de hoeveelheid te leveren materiaal niet altijd van tevoren weten. Een duidelijk en praktisch bezwaar. Maar het is niet toegestaan om de afleverbon pas na afloop te verstrekken. Het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) stelt het namelijk verplicht om al tijdens de toepassing over de afleverbon te beschikken.
Op de pagina Afleverbon bij een milieuverklaring bodemkwaliteit staat een oplossing hoe u kunt omgaan met situaties waarbij de hoeveelheid vooraf nog niet exact bekend is. Die bestaat enerzijds uit het vooraf invullen van een hoeveelheid op basis van een inschatting. En anderzijds een verwijzing op de afleverbon naar een document waar de uiteindelijk geleverde hoeveelheid op vermeld staat.
Bouw
Brandveiligheid in het Bbl
Op de Schakeldagen 2026 organiseerden we naar aanleiding van vragen een kennissessie over brandveiligheid in het Besluit bouwwerken leefomgeving (pptx, 1.8 MB). Voor volgend jaar staat hierover een verdiepingssessie op de agenda. Hieronder als opwarmer vast een casus.
Casus: vluchtroute via gemeenschappelijke gang en trappenhuis
Een appartement op de tweede verdieping heeft een vluchtroute via een gang op de eerste verdieping en daarna via een trap die onderdeel is van een andere woning. Het appartement is wel brandwerend gescheiden van die andere woning. Volgens artikel 3.51 Bbl moet een vluchtroute bij bestaande bouw veilig en bruikbaar zijn. Omdat de bewoners van de andere woning de toegang kunnen afsluiten of blokkeren, is de beschikbaarheid van de vluchtroute niet gewaarborgd. Daardoor wordt niet voldaan aan de eisen voor veilig vluchten uit het Bbl.
Alleen wanneer het bevoegd gezag een gelijkwaardige oplossing heeft goedgekeurd volgens artikel 4.7 Bbl, kan van deze eis worden afgeweken. Het bevoegd gezag moet deze oplossing goedkeuren. Meer informatie over het toepassen van een gelijkwaardige maatregel vindt u in de brochure Bbl en gelijkwaardigheid die het ministerie heeft uitgebracht. Daarnaast vindt u op de site van Volkshuisvesting Nederland een Stappenplan gelijkwaardige maatregel.
Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO)
Terugknop locatie eerder zichtbaar in sessie
Het onderdeel Regels op de kaart van het Omgevingsloket toont de omgevingsdocumenten die bij een bepaalde locatie horen. Het gebeurde voorheen nog wel eens dat een initiatiefnemer per ongeluk op de kaart klikte, waardoor die locatie verschoof. Dan moest de initiatiefnemer opnieuw de locatie selecteren. De helpdesk kreeg daar regelmatig vragen over, en de kwestie stond ook op de wensenlijst voor ontwikkeling van het DSO.
Er was eerder al een 'terugknop' geïntroduceerd (wat trouwens iets anders is dan de terugknop van de browser zelf) waarmee je eenvoudig terug naar de vorige locatie kon. Maar deze terugknop werd pas zichtbaar nadat er een omgevingsdocument was geselecteerd. Nu is de terugknop direct beschikbaar vanaf het moment dat een initiatiefnemer ergens op de kaart klikt. Meer informatie over deze wijziging vindt u in de releasenotes Regels op de kaart oktober 2026.
Externe veiligheid
Regels voor vullen gasflessen met biogas
Bij mestvergisters worden steeds vaker Biogas Opwaardeer- en Kompressie-units (BOK-installaties) toegepast. Biogas kent in zijn ruwe vorm vaak veel onzuiverheden en heeft een relatief lage energiewaarde (calorische waarde). Een BOK-installatie werkt biogas op tot een beter bruikbare brandstof en slaat het vervolgens op in gasflessenbundels. Hierbij speelt de vraag welke regels gelden voor het vullen van deze gasflessen.
De regels in paragraaf 4.101 van het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) zijn alleen van toepassing op het vullen van gasflessen met propaan of butaan. Voor biogas of methaan gelden deze voorschriften daarom niet rechtstreeks. Bij een mestvergister kan het vullen van gasflessen worden gezien als een functioneel ondersteunende activiteit van de milieubelastende activiteit bedrijf voor mestbehandeling (paragraaf 3.6.8 Bal).
Voor de opslag van gevulde gasflessen gelden de regels voor de opslag van verpakte gevaarlijke stoffen van paragraaf 4.98 van het Bal. Omdat specifieke rijksregels voor het vullen van gasflessen met biogas ontbreken, kan het bevoegd gezag veiligheidsmaatregelen via de zorgplicht, maatwerk of vergunningvoorschriften borgen. Daarbij kan het aansluiting zoeken bij de regels in paragraaf 4.101 van het Bal en de daarin voorgeschreven Publicatiereeks Gevaarlijke Stoffen nummer 16 (PGS 16). Daarnaast wordt gewerkt aan PGS 39 Vergistingsinstallaties, die hiervoor in de toekomst mogelijk meer handvatten biedt.
Meer informatie
Systematiek milieubelastende activiteiten
Oude bepalingen Activiteitenbesluit vallen onder specifieke zorgplicht Bal
Verbiedt de specifieke zorgplicht voor milieubelastende activiteiten een bepaalde gedraging? IPLO stelde altijd al dat in ieder geval gedragingen die het vroegere Activiteitenbesluit verbood, waarschijnlijk onder de specifieke zorgplicht vallen. In een recente uitspraak heeft de rechter dit bevestigd. De rechter zegt: 'Uit de wetsgeschiedenis van de Omgevingswet kan niet worden afgeleid dat de wetgever heeft beoogd het niveau van de bescherming van het milieu te verlagen. Met andere woorden, als een gedraging onder het oude recht was verboden, is dat een aanwijzing dat deze gedraging onder het nieuwe recht een evidente schending van de specifieke zorgplicht kan opleveren en dat de betrokkene dit redelijkerwijs kan weten.'
Systematiek Omgevingswet en Ruimte
Vergunningvrije familiewoning niet afsplitsen
Vanaf 1 januari 2027 treedt naar verwachting het Besluit versterking regie volkshuisvesting in werking. Dan wordt het mogelijk om vergunningvrij een familiewoning te bouwen. Een familiewoning is een woning bij de hoofdwoning, bedoeld voor eerstegraads familie van de bewoners. IPLO krijgt nu al vragen over praktische aspecten. Bijvoorbeeld: Kan de familiewoning kadastraal gesplitst of als zelfstandig eigendom worden overgedragen, zodat deze afzonderlijk kan worden gefinancierd?
De familiewoning valt niet meer onder de vergunningvrije regels als deze gaat functioneren als een zelfstandige woning, los van de hoofdwoning. Het wordt daarmee een apart hoofdgebouw, wat niet mogelijk is binnen de nieuwe regels.
Bouwwerk moet functioneel verbonden blijven
Artikel 2.30b, eerste lid, onder a, Bbl maakt het vanaf 2027 mogelijk om een bijbehorend bouwwerk vergunningvrij als familiewoning te bouwen en te gebruiken. Volgens de Nota van Toelichting bij het Besluit moet de familiewoning een bijbehorend bouwwerk blijven dat functioneel verbonden is met de hoofdwoning. Dit is ook om te voorkomen dat er daarna ook weer vergunningvrije mogelijkheden bij elke gesplitste familiewoning kunnen ontstaan. Als de familiewoning na afsplitsing en overdracht als zelfstandige woning gaat functioneren, past dat dus niet meer binnen de vergunningvrije regels. Dit kan de financiering bemoeilijken.
Voor mantelzorgwoningen gelden trouwens vergelijkbare regels. In feite worden de familiewoningen hieraan toegevoegd, en straks landelijk geregeld in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) in plaats van in de bruidsschat omgevingsplan.
Overeenkomsten en verschillen met mantelzorgwoning
Mantelzorg- en familiewoningen zijn beide een bijbehorend bouwwerk of een uitbreiding bij de hoofdwoning. Maar ze zijn er voor 2 verschillende doelgroepen. Ook kan een bestaand bouwwerk bij de hoofdwoning hiervoor gebruikt worden, of (een deel van) de hoofdwoning zelf. In beide gevallen mag er een huishouden gevestigd worden. Een mantelzorgwoning is voor het verlenen of ontvangen van intensieve zorg of ondersteuning van een bewoner van de hoofdwoning. Dit kunnen ook niet-familieleden met een bestaande sociale relatie zijn. Een familiewoning is uitsluitend bedoeld voor eerstegraads familie van de bewoner van de hoofdwoning, of het ontvangen van pleegzorg.
Meer informatie
- Wet versterking regie volkshuisvesting (Wvrv) en Omgevingswet
- Documenten bij Besluit versterking regie volkshuisvesting
Terugblik op de Landelijke mer-dag 2026
Op 8 oktober 2026 vond de Landelijke mer-dag plaats, georganiseerd door het RWS mer-team. Het evenement trok 217 deelnemers en bestond uit 16 parallelle sessies, evenals een vroege-vogelsessie voor nieuwkomers op het gebied van milieueffectrapportage (mer). Tijdens het evenement waren we met een eigen stand aanwezig op de informatiemarkt. Vooral deelnemers die nieuw waren in de mer-wereld, wilden graag meer weten over IPLO, onze online-informatie over de milieueffectrapportage en de dienstverlening van de helpdesk.
Scriptieprijs Milieueffectrapportage
Op deze Landelijke mer-dag vond de eerste uitreiking van de Scriptieprijs Milieueffectrapportage van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat plaats. Deze prijs stimuleert jong talent om zich te verdiepen in de milieueffectrapportage. De winnaar was Ella Pijnacker Hordijk met haar scriptie 'De beoordeling van scope 3-emissies in de vergunningverlening op grond van de artikelen 2 en 8 EVRM'.
Interesselijst Landelijke mer-dag 2028
De volgende Landelijke mer-dag vindt plaats in 2028. Wilt u meedoen? Schrijf u dan alvast in voor de Interesselijst Landelijke mer-dag 2028.
Feiten en cijfers
Website en helpdesk
- De IPLO-website had in oktober 484.414 paginaweergaven en 205.613 sessies.
- Aan de helpdesk zijn 2.165 vragen gesteld.
Verdeling vragen per onderwerp
De vragen gingen over de volgende onderwerpen:
- Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) 42%
- Bodem 10%
- Bouw 8%
- Systematiek Omgevingswet en Ruimte 6%
- LAVS 6%
- Water 4%
- Systematiek milieubelastende activiteiten 4%
- Veiligheid 3%
- Geluid 3%
- Andere milieuthema’s* 8%
- Overig** 6%
Taartdiagram van verdeling vragen aan IPLO in oktober 2026

* Andere milieuthema's: Veehouderij, Lucht en geur, Energiebesparing, Natuur, Asbest, Luchtkwaliteit, Trillingen, Gezondheid
**Overig: ruimtelijkeplannen.nl, invoeringsondersteuning, algemeen, overig, onbekend
Stel uw vraag aan een expert van IPLO
Het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO) is het kenniscentrum van de overheid dat uitleg geeft over de Omgevingswet, het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) en de regelgeving voor de leefomgeving. Op de website geven onze experts informatie over deze onderwerpen. En via de helpdesk beantwoorden we vragen van gemeenten, provincies, waterschappen en brancheorganisaties. Onze helpdesk is bij voorkeur bereikbaar via het vragenformulier.
Ondernemers en inwoners met vragen over de Omgevingswet, het Omgevingsloket en de leefomgeving kunnen terecht bij hun gemeente.
Milieuverklaring bodemkwaliteit
Milieuverklaring bodemkwaliteit als bedoeld in artikel 1.1, eerste lid, van het Besluit bodemkwaliteit (Bbk). Deze begripsbepaling staat in bijlage I bij het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal).
Artikel 1.1, Bbk omschrijft de milieuverklaring bodemkwaliteit als: een schriftelijke verklaring over de milieuhygiënische kwaliteit van een partij bouwstof, grond, baggerspecie, mijnsteen of vermengde mijnsteen of de (water)bodem, die is afgegeven op grond Bbk. De verklaring is bedoeld om als wettig bewijsmiddel te dienen dat aan de toepasselijke kwaliteitseisen is voldaan, behalve als sprake is van bewijs van onjuistheid of onvolledigheid. In het Bbk staan in hoofdstuk 2A regels voor de afgifte van milieuverklaringen bodemkwaliteit. De uitwerking van deze regels staat in de Regeling bodemkwaliteit 2022.
Zie voor meer informatie: Milieuverklaring bodemkwaliteit.
Afleverbon
Begeleidend document bij een partij van een bouwstof óf een partij grond of baggerspecie dat bij de afgifte van een milieuverklaring bodemkwaliteit wordt verstrekt en dat tot doel heeft de partij te identificeren als de partij waarop de verklaring betrekking heeft. Uitgebreide informatie vindt u op de pagina Afleverbon bij een milieuverklaring bodemkwaliteit.