Directe aanleidingen milieuhygiënisch bodemonderzoek

Bij bepaalde milieubelastende activiteiten kan of moet een initiatiefnemer milieuhygiënisch bodemonderzoek laten uitvoeren. Het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) maakt onderscheid in een voorafgaand bodemonderzoek en een eindonderzoek bodem. Verder zijn er specifieke typen (bodem)onderzoek die dienen milieuverklaring bodemkwaliteit. Regels hierover staan in het Besluit bodemkwaliteit en de Regeling bodemkwaliteit 2022.

Regels over bodemonderzoek

Hoofdstuk 4 van het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) Klik hier voor uitleg over dit begrip (opent als uitklapper) beschrijft de milieubelastende activiteiten en, via een verwijzing naar hoofdstuk 5 van het Bal, wanneer welk type bodemonderzoek nodig is. In het omgevingsplan kan een gemeente aangeven of op specifieke locaties een milieuhygiënisch bodemonderzoek niet nodig is. Verder kunnen decentrale overheden verdere regels stellen over wanneer een milieuhygiënisch bodemonderzoek nodig is. Deze aanvullende regels staan in de decentrale regelgeving, zoals het omgevingsplan of de omgevingsverordening. Verder worden deze regels ook ontsloten via het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). Het is dus belangrijk om bij een activiteit te kijken in het DSO of op die specifieke locatie aanvullende regels gelden.

Hieronder staan aanleidingen voor het uitvoeren van een milieuhygiënisch bodemonderzoek:

Veilige werkomstandigheden bij ondergrondse werkzaamheden

Bij veel civieltechnische werken moet in de bodem gegraven worden. Het doel van (bodem)onderzoek vooraf is om vast te stellen of de medewerkers veilig in de grond kunnen werken. Het is hiervoor belangrijk om de kwaliteit van de bodem te kennen. Deze verplichting vloeit voor uit de Arbeidsomstandighedenwet.

Vanuit die wet hebben opdrachtgever en opdrachtnemer hun verantwoordelijkheden. Van belang is dat de opdrachtgever informatie heeft over de kwaliteit van de bodem. Zo kan de opdrachtnemer maatregelen en voorzieningen treffen om veilig te werken. Kennisplatform CROW heeft de CROW-publicatie 400 Werken in en met verontreinigde bodem – Richtlijn voor veilig, zorgvuldig en risicogestuurd werken opgesteld. Deze richtlijn is bedoeld als hulpmiddel om de risico's te bepalen op blootstelling aan gevaarlijke stoffen.

Een activiteit met schadelijke stoffen

Net als bij een calamiteit kunnen bij milieubelastende activiteiten schadelijke stoffen in het milieu komen. Het Bal stelt dat bij bepaalde milieubelastende activiteiten een eindonderzoek bodem verplicht is. Om de mogelijke verslechtering van de bodemkwaliteit als gevolg van de milieubelastende activiteit inzichtelijk te maken is het verplicht om een eindonderzoek uit te voeren. Een nulonderzoek bodem is bij milieubelastende activiteiten onder de algemene regels van het Bal niet verplicht, maar kan een initiatiefnemer wel vrijwillig uitvoeren.

Het nulonderzoek bodem is wel verplicht bij een aanvraag om een omgevingsvergunning volgens artikel 7.27 van de Omgevingsregeling. Dit is bij het exploiteren van

een IPPC-installatie Klik hier voor uitleg over dit begrip (opent als uitklapper)
een andere milieubelastende installatie Klik hier voor uitleg over dit begrip (opent als uitklapper)
een Seveso-inrichting Klik hier voor uitleg over dit begrip (opent als uitklapper)
een mijnbouwwerk
een militaire zeehaven of luchthaven

en bij:

milieubelastende activiteiten in de minerale producten industrie en voedingsmiddelenindustrie
verbranden of verwerken van afvalstoffen

Een calamiteit met schadelijke stoffen

Door een storing of een calamiteit kunnen stoffen in de bodem terechtkomen die schadelijk zijn voor het milieu. Regels over de zorgplicht Klik hier voor uitleg over dit begrip (opent als uitklapper) of het ongewoon voorval Klik hier voor uitleg over dit begrip (opent als uitklapper) schrijven voor dat de grond schoongemaakt wordt na een calamiteit. Een bodemonderzoek bepaalt waar en hoeveel grond verontreinigd is geraakt met de schadelijke stoffen door de calamiteit of het ongewoon voorval. Het doel is om te weten waar de grond vervuild is om de grond weer schoon te maken.

Aan- of verkoop van grond

De eigenaar van een stuk grond is in principe verantwoordelijk voor de kwaliteit van de bodem. Als een stuk grond verandert van eigenaar is het daarom belangrijk dat de kwaliteit van de bodem bekend is. Om dit te waarborgen geldt er een mededelings- en onderzoeksplicht voor de verkoper en de koper. De zwaarte van deze plicht is afhankelijk van de deskundigheid van koper of verkoper. Zo kan van een gemeente meer kennis over (gevolgen van) bodemverontreiniging worden verwacht dan van een particulier. Een verkoper is verplicht om een koper in te lichten over bijzondere lasten en beperkingen, bijvoorbeeld over bodemverontreinigingen of bodembedreigende activiteiten en historisch gebruik. Een koper is verplicht om deze bijzondere lasten en beperkingen voorafgaand aan de koop te onderzoeken. Het doel van deze bodemonderzoeken is het afdekken van risico’s bij de transactie.

Graven in de bodem

Graven in de bodem is een milieubelastende activiteit als meer dan 25 m³ ontgraven wordt. Als de bodem verontreinigd is boven de interventiewaarde bodemkwaliteit, gelden er aanvullende regels. Voorafgaand aan het graven is een voorafgaand onderzoek verplicht.

Bij bodemonderzoek voor het graven in de bodem is van belang om vast te stellen of er binnen het voorgenomen ontgravingsprofiel een overschrijding is van de interventiewaarde bodemkwaliteit. Hieruit volgt namelijk welke regels van toepassing zijn. Daarnaast moet uit het bodemonderzoek volgen in hoeverre binnen het voorgenomen ontgravingsprofiel sprake is van verschillende kwaliteitsklassen.

Opslaan van grond of baggerspecie

Het opslaan van grond of baggerspecie betekent dat grond of baggerspecie opgeslagen wordt totdat de grond toegepast of afgevoerd wordt. Voor de opgeslagen grond of bagger moet de kwaliteit blijken uit een milieuverklaring bodemkwaliteit zoals bedoeld in artikel 25d van het Besluit bodemkwaliteit. Dit kan bijvoorbeeld via een partijkeuring of een bodemkwaliteitskaart.

In artikel 4.1250 van het Bal staat vermeld wanneer na de opslag van grond of bagger een eindonderzoek bodem verplicht is op de opslaglocatie. Zo wordt duidelijk of de onderliggende bodem niet verontreinigd is geraakt door de opslag. Uit het eindonderzoek bodem moet blijken of de bodem verontreinigd is geraakt door de opslag van de grond of baggerspecie.

Toepassen van grond of baggerspecie

Voor de toepassing van grond of baggerspecie op de landbodem of in een oppervlaktewater (op de waterbodem) gelden specifieke regels. Voor een toe te passen partij grond of bagger moet een milieuverklaring bodemkwaliteit afgegeven zijn. Daarmee is de kwaliteit van de grond of bagger aangetoond.

Bij het toepassen op de landbodem of het toepassen in oppervlaktewater moet ook de kwaliteit van de ontvangende bodem zijn aangetoond. Bij toepassing van uitsluitend grond met kwaliteitsklasse landbouw/natuur of baggerspecie met kwaliteitsklasse niet verontreinigd hoeft niet de kwaliteit van de ontvangende bodem bepaald te worden.
De regels voor de milieuverklaringen bodemkwaliteit staan in de Regeling bodemkwaliteit 2022. Hierin staat ook onder welke voorwaarden het bewijsmiddel geldig is.

Saneren van de bodem

Het saneren van de bodem is het (deels) wegnemen van de bodemverontreiniging óf het (deels) wegnemen van de blootstelling aan of contact met de bodemverontreiniging. Een verplichting voor het uitvoeren van een sanering volgt uit het omgevingsplan (bijvoorbeeld bij bouwen op een bodemgevoelige locatie). Bij het saneren van de bodem is voorafgaand bodemonderzoek nodig. Het onderzoek richt zich dan op het vaststellen van de aard, mate en omvang van de verontreiniging binnen de locatie die ontwikkeld en gesaneerd moet worden. Onderzoek buiten deze locatie om de verontreiniging af te perken is dus niet nodig.

In hoeverre nader bodemonderzoek nodig is hangt sterk af van de voorgenomen saneringsaanpak. Bij de saneringsaanpak verwijderen van de verontreiniging is van belang om in horizontale en verticale richting de verontreiniging binnen de saneringslocatie te onderzoeken zodat de contour van de 'terugsaneerwaarde' (meestal de waarde die volgt uit de bodemfunctieklassenkaart) in beeld is. Bij de saneringsaanpak afdekken van de verontreiniging is afperking van de verontreiniging minder noodzakelijk

Bouwen op een bodemgevoelige locatie

Het is belangrijk om te weten wat de bodemkwaliteit is op een bouwlocatie. In het omgevingsplan van de gemeente staat welke eisen hiervoor gelden voor het bouwen op bodemgevoelige locaties Klik hier voor uitleg over dit begrip (opent als uitklapper). Soms staat in het omgevingsplan dat voor bepaalde gebieden of locaties geen bodemonderzoek noodzakelijk is.

Het bodemonderzoek richt zich op het vaststellen van de kwaliteit van de bodem binnen de voorgenomen bouwlocatie inclusief de buitenruimte (bijvoorbeeld tuin) die bij het bouwwerk hoort. Van belang is om vast te stellen of sprake is van een overschrijding van de waarde voor toelaatbare kwaliteit die in het omgevingsplan staat.

Besluit activiteiten leefomgeving (Bal)

Het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) is één van de 4 algemene maatregelen van bestuur (AMvB's) onder de Omgevingswet. Het Bal bevat regels van het Rijk over activiteiten in de fysieke leefomgeving.

IPPC-installatie

Installatie als bedoeld in artikel 3, onder 3, van de Richtlijn industriële emissies (Rie), voor zover daarin een activiteit als bedoeld in bijlage I bij die richtlijn wordt verricht. Deze begripsbepaling staat in de bijlage bij de Omgevingswet. IPPC-installaties zijn de grotere industriële bedrijven die vallen onder hoofdstuk 2 van de Richtlijn industriële emissies en veehouderijen (Rie). Deze richtlijn geldt voor alle lidstaten van de Europese Unie. IPPC staat voor integrated pollution prevention and control, ofwel geïntegreerde preventie en bestrijding van verontreiniging.

Meer informatie vindt u op de overzichtspagina IPPC-installatie.

Andere milieubelastende installatie

'Vaste technische eenheid waarin een milieubelastende activiteit, anders dan een activiteit als bedoeld in bijlage I bij de Richtlijn industriële emissies, wordt verricht en ook andere activiteiten die worden verricht op dezelfde locatie die met die activiteit rechtstreeks samenhangen, in technisch verband staan en gevolgen kunnen hebben voor de emissies en verontreiniging;' (zie onder A. Begrippen in de bijlage bij de Omgevingswet).

Seveso-inrichting

Volledige door degene die de Seveso-inrichting exploiteert beheerde locatie, waar gevaarlijke stoffen aanwezig zijn in een of meer Seveso-installaties, met inbegrip van:

gemeenschappelijke of bijbehorende infrastructuur of activiteiten; en
activiteiten die met het exploiteren van de Seveso-inrichting rechtstreeks samenhangen, in technisch verband staan en de kans op en de gevolgen van een zwaar ongeval kunnen vergroten, waarbij wordt verstaan onder:
- gevaarlijke stoffen: gevaarlijke stoffen als bedoeld in artikel 3, tiende lid, van de Seveso-richtlijn; en
- aanwezig zijn van gevaarlijke stoffen: werkelijke of verwachte aanwezigheid van gevaarlijke stoffen of van gevaarlijke stoffen waarvan redelijkerwijs kan worden voorzien dat ze kunnen ontstaan bij verlies van controle over de processen, in een hoeveelheid van ten minste de drempelwaarde, bedoeld in bijlage I, deel 1, kolom 2, of deel 2, kolom 2, bij de Seveso-richtlijn, met inachtneming van de aantekeningen bij die bijlage

Deze begripsbepaling staat in bijlage I bij het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal).

Lees meer over wat een Seveso-inrichting is.

Algemene zorgplicht

De zorgplicht in de Omgevingswet geldt voor overheden, bedrijven en burgers. De wet kent een algemene zorgplicht, een algemeen verbod en een specifieke zorgplicht.

De algemene zorgplicht houdt in dat zowel overheden, bedrijven als burgers verantwoordelijk zijn voor een veilige en gezonde fysieke leefomgeving.

Het algemeen verbod houdt in dat het verboden is een activiteit te verrichten of na te laten als daardoor aanzienlijke nadelige gevolgen voor de fysieke leefomgeving (dreigen te) ontstaan.

Een specifieke zorgplicht is toegespitst op specifieke activiteiten voor concreet genoemde belangen. Zoals het regelmatig legen van een lekbak.

Lees meer over het begrip zorgplicht in de Omgevingswet.

Ongewoon voorval

Gebeurtenis, ongeacht de oorzaak daarvan, die afwijkt van het normale verloop van een activiteit, zoals een storing, ongeluk, calamiteit, waardoor significante nadelige gevolgen voor de fysieke leefomgeving ontstaan of dreigen te ontstaan, waaronder:

een geval van een inbreuk op vergunningsvoorwaarden als bedoeld in artikel 8 van de Richtlijn industriële emissies, of
een zwaar ongeval als bedoeld in artikel 3, onder 13, van de Seveso-richtlijn

Bodemgevoelige locatie

Bodemgevoelige locatie als bedoeld in artikel 5.89h van het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl). Deze begripsbepaling staat in bijlage I bij het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal)

Artikel 5.89h Bkl verstaat onder bodemgevoelige locatie:

de locatie waarop een bodemgevoelig gebouw is toegelaten op grond van een omgevingsplan of een omgevingsvergunning voor een omgevingsplanactiviteit
een onmiddellijk aan een gebouw als bedoeld onder a grenzende aaneengesloten tuin of een daaraan grenzend aaneengesloten terrein, of
een onmiddellijk aan een op grond van een omgevingsplan of een omgevingsvergunning voor een omgevingsplanactiviteit toegelaten woonschip of woonwagen grenzende tuin of grenzend terrein

Meer informatie

Lees meer over het begrip op de pagina over het toelaten van een bouwactiviteit op een bodemgevoelige locatie.