Energie besparen in gebouwen: Europese regels in de praktijk
INTERVIEW - De Europese richtlijn voor de energieprestatie van gebouwen (EPBD IV) zorgt voor meer duurzaamheid in de gebouwde omgeving. Nederland voert stapsgewijs maatregelen in die uit deze richtlijn voortkomen. Adviseurs energiebesparing van het Informatiepunt Leefomgeving Anneke Marien en Yorick Vink bespreken de impact.
Vink: ‘Het uiteindelijke doel van de EPBD is om in 2050 een klimaatneutraal gebouwenbestand in Europa te realiseren. Sommige onderdelen zijn in Nederland inmiddels van kracht geworden, terwijl andere maatregelen de komende jaren worden ingevoerd.’
Marien somt de maatregelen op die de komende tijd voor Nederland het meest relevant zijn voor bestaande gebouwen. ‘Het gaat om 4 thema’s: gebouwautomatisering- en controlesystemen (GACS), laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen, zonne-energie bij gebouwen en de toekomstige Minimale Energieprestatiestandaard, de MEPS.’
Gebouwautomatisering: slimmer omgaan met energie
Wat betekent de EPBD IV voor de ontwikkeling van gebouwautomatisering- en controlesystemen (GACS)? Vink: ‘Veel gebouwen hebben al systemen die gegevens verzamelen over temperatuur, ventilatie, verwarming, koeling en luchtkwaliteit. De nieuwe regelgeving gaat verder. De bedoeling is dat deze verschillende systemen niet meer los van elkaar functioneren, maar centraal worden aangestuurd en gemonitord.’
De aangescherpte eisen richten zich onder meer op het gebruik van sensoren, automatische ruimtedetectie en het slim regelen van installaties op basis van daadwerkelijk gebruik. Vink: ‘Verlichting, verwarming en koeling moeten steeds beter kunnen inspelen op de aanwezigheid van mensen in een gebouw. Daarnaast wordt het belangrijker om energieverbruik per ruimte te monitoren en instellingen automatisch aan te passen aan het gebruikspatroon van een gebouw. Om de uitvoeringspraktijk te ondersteunen is inmiddels een handreiking over GACS gepubliceerd.’
Meer laadvoorzieningen bij gebouwen
Een tweede belangrijk thema is de uitbreiding van laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen. Marien: ‘De EPBD IV bevat nieuwe eisen voor gebouwen met parkeerplaatsen. Afhankelijk van het aantal parkeerplaatsen moet een bepaald aantal laadpunten aanwezig zijn of moet de infrastructuur worden voorbereid op toekomstige plaatsing van laadpalen. Die voorbereiding bestaat bijvoorbeeld uit het aanleggen van kabelgoten of voorbekabeling. Hierdoor kunnen laadpalen later eenvoudig worden geplaatst zonder dat parkeerterreinen opnieuw moeten worden opengebroken.’
De nieuwe regels voor laadinfrastructuur zijn vanaf 29 mei 2026 van kracht, waardoor toezicht en handhaving mogelijk zijn. Voor gemeenten ontstaat daarmee een nieuwe taak binnen het toezicht op gebouwen. Link naar handreiking (Eind september handreiking – dan publicatie.)
Verplichte zonnepanelen op daken
Een derde speerpunt van de EPBD IV is het stimuleren van zonne-energie bij gebouwen. Marien: ‘De richtlijn werkt met verplichtingen die zijn gekoppeld aan het beschikbare dakoppervlak. Grotere gebouwen worden als eerste verplicht om zonnepanelen te plaatsen. Daarbij geldt een gefaseerde invoering: eerst voor grote overheidsgebouwen, vervolgens voor kleinere overheidsgebouwen en later ook voor andere utiliteitsgebouwen.’
Vink vult aan: ‘De overheid krijgt duidelijk een voorbeeldfunctie. Vanuit Europa, maar ook vanuit Nederland wordt gestimuleerd dat overheidsgebouwen vooroplopen in de energietransitie. Daarom gelden veel verplichtingen eerder voor publieke gebouwen dan voor het bedrijfsleven.’
De regelgeving rond zonnepanelen is wel complex. Er gelden drempelwaarden voor dakoppervlak en er zijn uitzonderingen mogelijk wanneer een dak bijvoorbeeld ongeschikt is vanwege ligging, constructie of andere technische beperkingen. Marien: ‘De richtlijn betekent dus niet dat elk dak onmiddellijk helemaal met zonnepanelen moet worden bedekt. Maar er is nu wel een duidelijke wettelijke verplichting voor gebouwen die onder de regeling vallen.’
Minimale energieprestatiestandaarden als volgende grote stap
Het vierde thema betreft de zogenoemde minimale energieprestatiestandaarden (MEPS). Deze gelden nu nog niet, maar worden op z’n vroegst in het najaar 2026 vastgesteld. Maar de MEPS zijn wel belangrijk, want het gaat om ingrijpende maatregelen voor gebouwen.
De Europese Commissie wil graag dat lidstaten de slechtst presterende gebouwen verbeteren. Vink: ‘In eerste instantie moet de onderste 16 procent van de gebouwenvoorraad worden aangepakt, later wordt dit verhoogd naar 26 procent. De selectie van welke gebouwen dat zijn kan bijvoorbeeld op basis van energielabels of op basis van daadwerkelijk energieverbruik per vierkante meter.’
Nederland doet momenteel onderzoek naar de beste systematiek om deze gebouwen aan te pakken. Na de eerste verbeteringen via de MEPS moeten de normen stap voor stap worden aangescherpt totdat gebouwen voldoen aan het niveau van een emissievrij gebouw in 2050.
Vink: ‘Het verbeteren van de slechtste gebouwen levert doorgaans relatief snel energiewinst op. Bij maatregelen kun je denken aan betere isolatie, vervanging van enkel glas, energiezuinige verlichting, zonnepanelen, efficiëntere verwarmingsinstallaties of de overstap naar warmtepompen.’
Leren van de energielabel C-verplichting
Bij de ontwikkeling van de nieuwe normen kijkt Nederland ook naar eerdere ervaringen met de energielabel C-verplichting voor kantoren, die sinds 2023 geldt. Die verplichting heeft geleid tot een aanzienlijke verduurzamingsslag. Niet alleen gebouweigenaren, maar ook financiers en institutionele beleggers hebben zich erop ingesteld. Banken waren bijvoorbeeld minder bereid om kantoren te financieren die niet aan de vereiste energieprestaties voldeden.
Vink: ‘Daardoor kwam een groot deel van de verduurzaming al goed op gang vóórdat intensieve handhaving nodig was. Zo zie je dat duidelijke normen in combinatie met een ruime voorbereidingstijd effectief kunnen zijn.’
Ondersteuning van gemeenten en uitvoeringspraktijk
Wat betekenen deze nieuwe maatregelen tot energiebesparing nu voor het toezicht en de handhaving in Nederland? Om daarover helderheid te scheppen ontwikkelt het Informatiepunt Leefomgeving handreikingen en organiseert het bijeenkomsten, waarmee kennis wordt gedeeld met de uitvoeringspraktijk.
Marien licht toe: ‘Voor GACS is inmiddels een handreiking beschikbaar. Voor zonne-energie en laadinfrastructuur zijn aanvullende handreikingen in ontwikkeling. Daarnaast hebben we regionale bijeenkomsten georganiseerd om gemeenten voor te bereiden op hun nieuwe toezicht- en handhavingstaken. We hebben dat voor energielabel C voor kantoren in het verleden ook gedaan en dat was een groot succes.’
Daarnaast vormt IPLO ook een brugfunctie tussen de uitvoeringspraktijk en het ministerie. Vink: ‘Signalen vanuit gemeenten en omgevingsdiensten over de werking van energiebesparende maatregelen koppelen we terug aan beleidsmakers. Zodat zij de nieuwe regels beter kunnen afstemmen op de dagelijkse praktijk van toezicht, vergunningverlening en handhaving. Die verbindende rol van IPLO wordt door zowel door beleid als uitvoering goed gewaardeerd.’
Meer informatie
Op iplo.nl is meer informatie te vinden over energiebesparing, de EPBD IV en de gevolgen voor de Nederlandse handhavingspraktijk.