Van puzzel tot praktijk: dit zijn de belangrijkste inzichten van de IPLO Schakeldagen
Zo'n 550 professionals kwamen tijdens de IPLO Schakeldagen in Den Bosch en Leeuwarden bijeen om kennis en ervaringen te delen over de fysieke leefomgeving en de Omgevingswet. Welke ontwikkelingen, vragen en praktijklessen kwamen daarbij naar voren? Dit zijn de 5 belangrijkste inzichten van de Schakeldagen.

Een terugkerend thema tijdens beide Schakeldagen was het 'landschap van de Omgevingswet'. Dit werd plenair gepresenteerd als een puzzel waarvan alle stukjes met elkaar verbonden zijn. Beleid, regelgeving, uitvoering en het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) hebben ieder hun eigen plek, maar beïnvloeden elkaar voortdurend.
De boodschap was duidelijk: verdiep u niet alleen in uw eigen rol, maar ook in de raakvlakken met andere werkvelden. Wie begrijpt hoe het eigen werk samenhangt met dat van collega's, ketenpartners en andere disciplines, kan beter samenwerken en de Omgevingswet effectiever uitvoeren.
Uitgebreide beschrijving praatplaat 'Waar zit jij in de puzzel van de Omgevingswet?'
De afbeelding is een infographic in de vorm van een puzzel. De puzzel laat zien hoe verschillende onderdelen van de Omgevingswet met elkaar samenhangen. De afbeelding bestaat uit 5 grote, met elkaar verbonden puzzelstukken:
- Beleid maken
- Regels maken
- Werken met regels
- DSO
- Omgevingsloket
De puzzelstukken zijn met elkaar verbonden en tonen dat veranderingen in 1 onderdeel gevolgen hebben voor de andere onderdelen. Bovenaan staat de titel: 'Waar zit jij in de puzzel van de Omgevingswet?' Onder de titel staat: 'De Omgevingswet is een puzzel: iedereen heeft een eigen rol, maar alle stukjes hangen met elkaar samen. Beleid, regels en uitvoering beïnvloeden elkaar en veranderen voortdurend. Het DSO zorgt dat regels en informatie toegankelijk zijn. Samenwerking is nodig om tot goede samenhangende regels te komen. Waar zit u in deze puzzel en met welke andere stukjes bent u verbonden?' Rechtsboven staat het logo van Informatiepunt Leefomgeving, met de tekst: 'Kenniscentrum van de overheid'.
Kernboodschap van de afbeelding
De afbeelding laat zien dat de Omgevingswet bestaat uit een samenhangend systeem waarin beleid, regelgeving, uitvoering, digitale ondersteuning en dienstverlening elkaar voortdurend beïnvloeden. Overheden werken samen binnen dit systeem en gebruiken het DSO en het Omgevingsloket om informatie, regels en dienstverlening toegankelijk te maken voor inwoners, bedrijven en andere gebruikers.
Puzzelstuk 1: Beleid maken
Het linker puzzelstuk is lichtblauw en heeft als kop: 'Beleid maken'. Onder deze kop staan verschillende bronnen en activiteiten die bijdragen aan beleidsvorming:
- Maatschappij
- Politiek
- Monitoring
- Evaluatie
Hieronder staan de producten die uit beleid voortkomen:
- Omgevingsvisie
- Omgevingsprogramma's
- Samenwerkingsafspraken
Binnen dit puzzelstuk zijn illustraties opgenomen van personen, gebouwen, bomen en documenten. Aan de bovenkant loopt een horizontale blauwe balk met de tekst 'Participatie' en met aan allebei de zijden een pijl. Deze balk verbindt het onderdeel 'Beleid maken' met het onderdeel 'Regels maken' en geeft aan dat participatie een wisselwerking bewerkstelligt tussen de beide onderdelen.
Puzzelstuk 2: Regels maken
Het middelste blauwe puzzelstuk heeft als kop 'Regels maken'. Hierin staan verschillende soorten regels en juridische instrumenten:
- Algemene regels
- Vergunningplichten
Daaronder staan:
- Waterschapsverordening
- Omgevingsplan
Rechts in het puzzelstuk staan:
- Bbl/Bal, met achter deze begrippen een sterretje. Deze sterretjes verwijzen naar de uitleg van deze begrippen in de legenda, die verderop in deze tekst staat uitgelegd.
- Omgevingsverordening
- Projectbesluit
Tussen de verschillende onderdelen staat een verticale groene pijl. Op deze pijl staat:
'Annotaties en toepasbare regels'. Dit geeft het belang aan van goed annoteren van de regels en deze regels goed om te zetten in toepasbare regels in het DSO. In dit puzzelstuk staan daarnaast illustraties van onder meer een persoon, een boom en een vrachtwagen.
Puzzelstuk 3: Werken met regels
Het rechter puzzelstuk is lichtoranje en heeft als kop 'Werken met regels'. Binnen dit puzzelstuk staan de activiteiten die plaatsvinden bij de uitvoering van regels:
- Meldingen verwerken
- Aanvragen beoordelen
- Toezicht en handhaving
- Omgevingsvergunning uitvoeren
Bij deze activiteiten staan illustraties van personen die werkzaamheden uitvoeren, documenten, een hijskraan en hulpmiddelen. Dit onderdeel laat zien hoe regels worden toegepast in de dagelijkse praktijk.
Puzzelstuk 4: DSO
Onder de 3 bovenste puzzelstukken bevindt zich een groen puzzelstuk met de titel: 'DSO'. Dat staat voor Digitaal Stelsel Omgevingswet. Binnen dit puzzelstuk staan 2 functies:
- Samenwerken
- Aanvragen en info ontvangen
Het DSO haakt als puzzelstuk in op de onderdelen 'Beleid maken', 'Regels maken' en 'Werken met regels. Het fungeert als een digitale laag waar samenwerken en aanvragen en informatie-uitwisseling plaatsvinden. Als illustratie staan er tekeningen van personen, voertuigen, bomen en gebouwen.
Puzzelstuk 5: Omgevingsloket
Onderaan bevindt zich een lichtgroen puzzelstuk met de titel: 'Omgevingsloket'. Dit puzzelstuk haakt weer in op het puzzelstuk DSO. Hier staan de diensten die inwoners en bedrijven gebruiken:
- Vergunningcheck
- Regels op de kaart
- Maatregelen op maat
- Aanvragen/melden
Bij dit onderdeel zijn illustraties opgenomen van personen en landschapselementen. Het Omgevingsloket vormt de toegang voor gebruikers tot informatie, vergunningaanvragen en meldingen.
Samenhang tussen de onderdelen
De infographic benadrukt dat alle puzzelstukken met elkaar verbonden zijn. De samenhang verloopt als volgt:
- Signalen uit maatschappij, politiek, monitoring en evaluatie leiden tot beleid.
- Het beleid wordt uitgewerkt in juridische instrumenten en regels.
- Deze regels worden toegepast bij vergunningverlening, meldingen, toezicht en handhaving.
- Ervaringen uit de uitvoering leveren weer nieuwe informatie op voor beleid en regels.
- Het DSO ondersteunt de samenwerking tussen overheden en de uitwisseling van informatie.
- Via het Omgevingsloket krijgen inwoners en bedrijven toegang tot regels, Vergunningchecks, aanvragen en meldingen.
De puzzelvorm visualiseert dat de onderdelen niet los staan van de andere onderdelen, ze vormen een geheel.
Legenda
Rechtsonder in de infographic staat een legenda met de volgende verklaringen:
- DSO: Digitaal Stelsel Omgevingswet
- Bbl: Besluit bouwwerken leefomgeving
- Bal: Besluit activiteiten leefomgeving
- Annoteren en toepasbare regels maken: regels vertalen naar begrijpelijke teksten voor het digitale Omgevingsloket
1. Integraal werken vraagt tijd én samenwerking
De Omgevingswet vraagt om een integrale aanpak van de leefomgeving. Veel organisaties zijn nog zoekende naar hoe zij die samenwerking in de praktijk vormgeven. Hoe werkt u bijvoorbeeld over afdelingen en organisaties heen aan gezamenlijke doelen? En hoe zorgt u ervoor dat alle betrokken partijen bijdragen aan instrumenten zoals de omgevingsvisie en het omgevingsplan?
Tijdens de Schakeldagen deelde werkplaatsbegeleider Else Sneller hoe de gemeente Deventer deze uitdaging heeft aangepakt. 'We brachten al het beleid over de leefomgeving, ruim 100 stukken, samen op 1 plek. We bekeken per beleidsstuk met alle betrokkenen uit de gemeente waar het thuishoorde onder de Omgevingswet. Is het iets voor het omgevingsplan, de omgevingsvisie of -programma? Het kostte al met al een half jaar, maar zo hebben we met alle partijen stukje bij beetje een nieuw beleidshuis gebouwd.'
'Soms bleek dat in 1 beleidsstuk onderdelen moesten worden toegewezen aan de omgevingsvisie, aan 1 van de door het college aangewezen omgevingsprogramma's of aan het omgevingsplan. En in een enkel geval bleek een stuk zo weinig over de fysieke leefomgeving te gaan dat het apart kon blijven bestaan.'
Het voorbeeld van Deventer laat zien dat integraal werken een leerproces is dat tijd en inzet vraagt, maar organisaties tegelijkertijd helpt om gezamenlijk toe te werken naar een samenhangende aanpak van de leefomgeving.
2. Annoteren is een teamsport
Door omgevingsdocumenten goed te annoteren, wordt duidelijk welke regels gelden voor welke locaties. Die annotaties vormen vervolgens de basis voor Regels op de kaart in het Omgevingsloket.
Tijdens de Schakeldagen bleek opnieuw hoe belangrijk samenwerking hierbij is. Gemeenten behalen betere resultaten wanneer vergunningverleners, planjuristen en beleidsmedewerkers gezamenlijk werken aan annotaties. Door elkaar beter te begrijpen en vaker samen op te trekken, ontstaat een vollediger en beter bruikbaar overzicht van de geldende regels.
- Omgevingsdocumenten opstellen: annoteren en andere digitale eisen
- Regels op de kaart in het Omgevingsloket
3. Participatie vraagt om meer duidelijkheid
Participatie is een van de pijlers van de Omgevingswet. Tegelijkertijd blijkt het in de praktijk lastig om te beoordelen wanneer participatie voldoende is geweest.
Tijdens verschillende sessies klonk de behoefte aan meer richting, praktische handvatten en duidelijke voorbeelden. Gemeenten gaan bovendien verschillend om met participatie. Waar de ene gemeente participatie verplicht stelt bij een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA), doet een andere gemeente dat niet. Goed daarover met elkaar in gesprek te komen.
Ook bestaat soms onduidelijkheid over de gevolgen van participatie binnen besluitvorming. Zo kan een aanvraag voor een BOPA niet uitsluitend worden afgewezen vanwege onvoldoende participatie. De gesprekken tijdens de Schakeldagen maakten duidelijk dat er behoefte is aan concretere beoordelingsregels.
4. Blijf investeren in basiskennis
Nieuwe medewerkers die starten bij bijvoorbeeld gemeenten en omgevingsdiensten zijn vaak nog lerend in de Omgevingswet en de fysieke leefomgeving.
Tijdens de Schakeldagen bleek dat begrippen uit de Omgevingswet en het DSO nog niet voor iedereen vanzelfsprekend zijn. Het is daarom belangrijk om te blijven investeren in basiskennis.
Niet voor niets trokken sessies als Kennismaking met het DSO en het Omgevingsloket en Herkennen van activiteiten in het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) veel belangstelling. De Schakeldagen laten zien dat er nog steeds behoefte is aan een stevige basis om vanuit daar verder te bouwen.
- Introductie Omgevingswet
- Introductie Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO)
- Omgevingsloket op hoofdlijnen
- Webcolleges basiskennis Omgevingswet
5. Betrek bestuurders en managers bij de praktijk
Een boodschap die tijdens meerdere sessies en op het netwerkplein steeds terugkwam: betrek bestuurders en managers nadrukkelijker bij de uitvoering van de Omgevingswet.
Wanneer zij meer inzicht krijgen in de dilemma's, afwegingen en uitdagingen uit de praktijk, ontstaat meer begrip voor elkaars werk en kunnen organisaties beter inspelen op actuele ontwikkelingen. Verschillende deelnemers pleitten daarom voor een speciaal programma voor bestuurders en managers, waarin zij ervaringen kunnen uitwisselen en met elkaar in gesprek kunnen gaan over hun rol binnen de Omgevingswet.
Kom ook naar de IPLO Schakeldagen
IPLO organiseert dit najaar nog 2 Schakeldagen. U bent van harte welkom:
- 8 oktober 2026 – Apeldoorn
- 5 november 2026 – Hoofddorp
Aanmelden kan via Schakeldagen 2026. Wilt u op de hoogte blijven van nieuws en ontwikkelingen rondom de Schakeldagen? Kijk dan op de IPLO-website.
Heeft u vragen over een van de onderwerpen uit dit artikel? Neem dan contact op met het Informatiepunt Leefomgeving.